История фортепиано

На историю европейской культуры начала XVIII столетия большое влияние оказало такое событие, как создание фортепиано. Музыкальная культура западной цивилизации полностью изменилась при появлении фортепиано.

Из истории известно о существовании клавишных инструментов еще в Средневековье. Самый старый из них – это орган, являющийся духовым клавишным инструментом, у которого нет струн, зато есть множество труб. Именно поэтому непосредственным родственником фортепиано орган не является.

Композиторы и музыканты XVIII века понимали, что им необходим новый клавишный инструмент, по выразительности не уступающий скрипке. Ощущалась потребность в инструменте, динамический диапазон которого был бы достаточно большим. Воплотить мечты в реальность смог итальянский мастер Бартоломео Кристофори, он занимался в семействе Медичи музыкальными инструментами. Именно с его музыкального инструмента и началась в 1709 году история фортепиано.

Название своему изобретению он дал следующее — «gravicembalo col piano e forte», которое переводится как «инструмент клавишный, играющий громко и нежно». Позднее название сократили, превратив его в одно слово «фортепиано». В 1916 и 1917 годах похожие инструменты были созданы французом Жаном Мариусом и немцем Кристофором Готлибом Шретером.

Очень простое фортепиано Кристофори имело клавиши, войлочные молоточки и возвращатель. У него отсутствовали демпфера и педали. При ударе по клавише молоток ударял по струне, после чего она начинала вибрировать. Ее вибрация не была похожа на ту вибрацию, какая бывает у клавикорда или клавесина. Молоточек, благодаря возвращателю, имел возможность идти назад, а не оставаться прижатым к струне, что могло бы в свою очередь заглушать вибрации струны.

Динамический диапазон инструмента и его способность резонировать – это те качества, которые отличают фортепиано от других музыкальных инструментов. Почти колокольного звучания инструменту позволяют достигать его стальная рама и деревянный корпус. От предшественников фортепиано отличает его звучание, способное быть не только тихим или громким, но еще и делающим крещендо и диминуэндо, способность к постепенной или внезапной смене динамики.

Несмотря на то, что история фортепиано насчитывает 300 лет, появление этого инструмента стало поворотным моментом в искусстве. Вся европейская музыка, а это важная часть всей мировой культуры, изменила свой характер, благодаря этому изобретению.

На протяжении трехсот лет для фортепиано писали все великие композиторы. Многие из них прославились именно фортепианными произведениями. Также с ростом популярности фортепиано начали появляться и пианисты-виртуозы. Одним словом фортепьяно оставило неизгладимый след в истории мировой культуры, став одним из важнейших музыкальных инструментов.

______________________________________________________________________________________________________________________________

История пончо

Пончо – это разновидность традиционной латиноамериканской верхней одежды. Оно представляет собой прямоугольный отрез ткани достаточно большого размера, посредине которого сделан вырез для головы.

Пончо было изобретено индейцами в Южной Америке и являлось их национальной одеждой. Они ценили пончо за удобство. Эта одежда не сковывала движений и при этом была достаточно теплая. Считается, что пончо люди стали использовать в XIII-XIV веках. Эти первые варианты были просты и очень похожи между собой. Они представляли собой тканевые прямоугольники со стороной полтора на полтора метра или полтора на два метра. В них не предусматривались рукава или другие элементы одежды, только круглый вырез для головы.

Делали пончо из шерсти животных. Крестьяне и другие простолюдины использовали для производства этой одежды ткань «аваску», она была грубая, так как ткалась из шерсти лам. А люди с хорошим достатком применяли ткань «альпаки», которая была более мягкой и теплой. Вожди индейских племен носили самые дорогие пончо, которые делали из шерсти «викуньи».

В давние времена на территориях, где сейчас располагается Перу, производство пончо было настоящим искусством. Занимались этим ремеслом лишь мастера из некоторых районов Патагонии, их изделия ценились на всем континенте. Что удивительно, пончо из грубой ткани делались женщинами, а из тонкой – мужчинами.

Для украшения пончо использовали вышивку, бахрому, что делало эту одежду очень привлекательной. Именно это сыграло основную роль в проявлении интереса к этой одежде со стороны европейцев. Спустя непродолжительное время пончо снискало славу отличной одежды не только в Северной Америке, но и в Европе.

Но история пончо на этом не заканчивается. Этот вид одежды вошел в моду в начале второй половины XX века, когда его стали демонстрировать на показах модельеров Европы. Оно претерпело значительные метаморфозы: вырезы и горловины стали разнообразными, стали появляться вырезы для рук, карманы, капюшоны, застежки и воротники. Кроме того, модельеры начали создавать различную одежду, в которой проскальзывали идеи пончо. Изменились материалы: они стали более практичными, мягкими и удобными. Появились вязаные пончо, которые быстро завоевали популярность у потребителя.

Однако традиционные пончо никуда не делись, и их продолжали носить. Классическое пончо имеет свободный крой, его края свисают до середины бедер, украшения отсутствуют, а декор минимален. Данные пончо привлекают внимание практически любой женщины. Они универсальны. Их можно носить с джинсами, брюками, юбками. Они скрывают худобу и лишний вес, при этом помогают женщине быть элегантной. Возможно, эти преимущества и поддерживают интерес потребителей к этому виду одежды.

_______________________________________________________________________________________________________________

Упражнения

• КТО ПОСОВЕТОВАЛ, РАЗРЕШИЛ, ОБЕЩАЛ + ИНФИНИТИВ КОМУ?

1. 1. Профессор посоветовал новых студентов не опаздывать на лекции (новый студент)
   2. Мать не разрешила своих детей купить мороженое (свои дети)
   3. Экскурсовод посоветовал некоторых экскурсантов слушать внимательно (некоторые экскурсанты)
   4. Наш преподаватель посоветовал всех студентов посетить музей. (все студенты)
   5. Отец обещал старшому сыну купить фотоаппарат (старший сын)
   6. Ученик обещал старой учительницы прочесть эту книгу (старая учительница)
   7. Нина разрешила своему другу посмотреть ее фотографии (свой друг)
   8. Врач не разрешает этого больного много курить (этот больной)
   9. Инженер посоветовал молодого рабочего выполнять работу аккуратно (молодой рабочий)
   10. Журналист обещал этому молодому артистку написать статью о спектакле (эта молодая артистка)

• 
  СКОЛЬКО ЛЕТ КОМУ?
  1. Сколько … лет? (Вы)
  2. … 30 лет. (он)
  3. … 21 год. (она)
  4. … 18 или 17 лет? (ты)
  5. скоро 25 лет. (я)
  6. Это Николай. … 23 года.
  7. Это Ирина. … 19 лет.
  8. Это Михаил. … 24 года.
  9. Это Сергей и Юра. … по 20 лет.
  10. Дима, когда ты родился? Сколько … лет?
  11. Николай Петрович, сколько … лет?
  12. Я еще молодой. … 22 года.2. а) Восстановите вопросительные слова.
  1. – … выставке рассказал преподаватель?
  2. – … матче говорил ваш друг?
  3. – … поездке мечтает Наташа?
  4. – … открытии рассказывает статья?
  5. – … лекции ты говоришь?
  6. – … городе говорится в тексте?
  б) Ответьте на эти вопросы, используя слова футбольный, последний,
  интересный, туристический, новый, сибирский.

Կյանքը՝ որպես Սեր, և մահը՝ որպես Սեր

Կորչակի մասին ես շատ էի լսել դեռևս 60-ական թվականներից, բայց համոթ ինձ՝ նրա ստեղծագործությունները չէի կարդացել։ Դեպի նա ինձ ուղղորդեց Վասիլի Ալեքսանդրովիչը։ Գրքից, որը նա ուղարկել էր ինձ, դուրս գրեցի հետևյալը․ «Յանուշ  Կորչակ, մարդ՝ արտասովոր բարոյական գեղեցկությամբ․․․ Երբ պատերազմից հետո իմացա Յանուշ  Կորչակի հերոսական սխրանքի մասին, նրա խոսքերն ինձ համար ողջ կյանքում պատվիրան դարձան։ Նա դաստիարակ է եղել հրեաների համար առանձնացրած Վարշավայի որբանոցներից մեկում։ Հիտլերականները դժբախտ երեխաներին դատապարտել էին Տրեբլինկի վառարաններում հրկիզման։

Երբ Յանուշ Կորչակին առաջարկեցին ընտրել՝ կյանք՝ առանց երեխաների, թե երեխաների հետ՝ Տրեբլինկի վառարաններում հրկիզում, նա, առանց տատանվելու, ընտրեց մահը։ «Պարո՛ն Գոլդշմիդտ, — ասաց նրան գեստապոյականը, — մենք գիտենք Ձեզ՝ որպես լավ բժշկի, բոլորովին պարտադիր չէ, որ Դուք Տրեպլինկա գնաք»։ «Ես խիղճս չեմ վաճառում», — պատասխանում է Յանուշ Կորչակը։ Հերոսը մահվան էր գնում երեխաների հետ, հանգստացնում նրանց՝ հոգ տանելով, որ երեխաների սրտերում բուն չդնի մահվան սպասման սարսափը։ Յանուշ Կորչակի կյանքը, բարոյական ցնցող ուժով ու մաքրությամբ օժտված նրա սխրանքն ինձ համար ոգեշնչման աղբյուր էին։ Ես հասկացա․ որպեսզի իսկական դաստիարակ դառնաս, հարկավոր է երեխաներին նվիրես սիրտդ։

Ես անմիջապես ամեն ինչ (ինչը հնարավոր էր) հավաքեցի Կորչակի գրքերի և նրա մասին՝ հրատարակելու համար։ Լեհաստանից Կորչակի և նրա Որբանոցի մասին ինձ ֆոտոալբոմ բերեցին, մի քանի գրքեր լեհերեն։ Այդքանը քիչ էր, բայց, այնուամենայնիվ, օգնեց ինձ խորանալու երեխաների հանդեպ Սերն ընկալելու մեջ։ Ես սքանչանալով, երբեմն՝ արցունքերով լի աչքերով էի կարդում Կորչակի մասին պատմությունները և երեխաների մասին ու երեխաների համար գրված հրաշալի գրքերը։ Մանկավարժի ամեն մի խոսքը, որում ապրում էր դեռ չիրականացրած սխրանքը, ես թրթիռով էի ընդունում՝ որպես անձամբ ինձ ուղղված։ Ամեն մի խոսք ներծծված էր հերոսի ոգով և ոգեշնչում էր ինձ։ Ես շտապում էի կրտսեր, ավագ երեխաների մոտ, շփվում նրանց հետ, դասեր անցկացնում և մշտապես վարժանքներ անում՝ Կորչակի, Սուխոմլինսկու պես երեխաների հանդեպ սեր դրսևորելու համար։ Այն ժամանակ ես շատ բան ձեռք բերեցի, շատ բան սովորեցի։ Ուսանողի նման կոնսպեկտում էի Կորչակի խրատները և ջանում դրանցով ապրել։ Չնայած իմ բնությունն ու գիտակցությունը ընդունում էր նրանից ամեն ինչ՝ առանց պայմանի, այնուամենայնիվ, հասկացա, որ շատ դժվար է քայլել նեղ արահետներով դեպի Երեխայի սիրտը։ Իսկ այդ նեղ արահետը Մանկավարժական, Ուսուցչական Սերն է։
Ահա թե ինչ օրենքներ է սահմանել Յանուշ Կորչակը երիտասարդ, անփորձ դաստիարակի համար․
-Դու՝ դո՛ւ եղիր, փնտրի՛ր սեփական ուղիդ։
-Ճանաչիր նախ քեզ, մինչ կուզես ճանաչել երեխաներին։
-Մինչև իրավունքի և պարտականության շրջանակը նշելդ քեզ հաշվետո՛ւ եղիր, թե ինչի ես ընդունակ։
-Դու ես հենց այն Երեխան, որին մինչ մյուսներին դաստիարակելը պիտի դաստիարակես ու սովորեցնես։
Այստեղ իմաստուն մի բացատրություն է հետևում։ Ամենակոպիտ սխալներց մեկը, — ասում է Կորչակը, — մանկավարժությունը Երեխայի, ոչ թե Մարդու մասին գիտություն համարելն է։ Եվ ահա թե ինչ ապշեցուցիչ տրամաբանությամբ է նա դա ապացուցում․
«Բռնկուն Երեխան, իրեն մոռանալով, հարվածում է, հասուն մարդը, իրեն մոռանալով, սպանում։ Բարեհոգի Երեխայից շորթում են խաղալիքը, հասուն մարդուց՝ պարտամուրհակի ստորագրությունը։
Թեթևամիտ Երեխան տետրի համար տրված տասանոցով կոնֆետ է գնում, հասուն մարդը մոլախաղի մեջ տանուլ է տալիս ողջ ունեցվածքը»։
Դրանից բխում է եզրահանգումը, որի մասին աշխարհը մինչև հիմա չի իմացել, և այն պետք է փոխի մեր գիտակցությունը, մեր վերաբերմունքը երեխաների հանդեպ և մեր հանդեպ․ «Երեխաներ չկան, կան մարդիկ, բայց ընկալման մի այլ մասշտաբով, փորձի մի այլ պաշարով, այլ տպավորություններով, զգացմունքների մի այլ խաղով»։

Կորչակը խրատում է․
-Դու դո՛ւ եղիր, և հետևի՛ր երեխաներին այն ժամանակ, երբ նրանք կարող են իրենք իրենցով լինել։ 
-Հետևի՛ր, բայց պահանջներ մի՛ դրսևորիր։ 
Հետևում է բացատրությունը․
«Չես կարող ստիպել կենդանի, առողջ Երեխային կենտրոնացած ու հանգիստ դառնալ․ չվստահող ու մռթոշածը շփվող ու սրտաբաց չի դառնում, ինքնասեր ու պարտաճանաչ մարդը հեզաբարո ու խոնարհ չի դառնում․․․ Եթե դու ազդեցիկ կեցվածք ու առողջ թոքեր չունես, ապա իզուր ես աղմկարարներին կարգապահության կոչ անում»։
Հետո ասում է․
—Բայց դու բարի ժպիտ ունես և ջերմ հայացք։ Ոչինչ մի՛ ասա․ գուցե նրանք իրենք իրենց կհանգստանան։ Երեխաները փնտրում են իրենց ուղին։ 
-Քեզանից մի՛ պահանջիր, որ դու միանգամից լինես լրջմիտ, հասուն դաստիարակ՝ հոգուդ մեջ հոգեբանական հաշվապահություն ունենալով և գլխումդ՝ մանակավարժական կոդեքս։ 
Եվ բացատրում է․
«Դու հրաշալի դաշնակից ունես՝ մոգական երիտասարդությունը, իսկ դու կոչ ես անում փնթփնթանությանը՝ զառամյալ փորձիդ։
Ահա և խրատը․
-Ոչ թե այն, որ պիտի լինի, այլ այն, որ կարող է լինել։
Եվ բացատրությունը․
«Դու ուզում ես, որ երեխաները քեզ սիրեն, իսկ ինքդ, պարտավորված բարեխղճորեն կատարել կարգադրված աշխատանքը, պետք է խցկես նրանց ժամանակակից կյանքի, ժամանակակից կեղծավորության, ժամանակակից բռնության հոգեկան ձևերի մեջ։ Երեխաները դա չեն ուզում, նրանք պաշտպանվում են և պետք է որ վիրավորվեն քեզանից»։
—Ո՛չ պատժել, ո՛չ պարգևատրել։
-Դու նրանց համար օրինակ պիտի լինես։
Բայց հարց է ծագում․
«Իսկ ի՞նչ պիտի անես քո արատները, պակասությունները և ծիծաղելի կողմերը։ Փորձելու ես թաքցնել։ Գուցե դա քեզ հաջողվի, չէ՞ որ ինչքան ջանասեր լինես դու, այնքան ջանասեր երեխաները կձևացնեն, որ չեն տեսնում, չգիտեն, և քեզ կծաղրեն, բայց ամենամեղմ շշուկով»։
Այս խրատը ես յուրացրել եմ որպես մի դպրոցական, որ ձգտում է ճանաչողության․ ինչպես կատարելության ձգտող հոգևորական, ինչպես արտահայտչականության ձգտող դերասան։ Ես հասկացա՝ շատ դժվար է երեխաներին սիրել Կորչակի, Սուխոմլինսկու, Պեստալոցցիի պես։
«Դժվար է քեզ համար, անգամ շատ դժվար, համաձայն եմ, — ասում է «ինձ» Կորչակը։ -Բայց դժվարություններ ունեն բոլորը, բայց դե դրանք կարելի է լուծել տարբեր ձևերով։ Պատասխանը կարող է միայն հարաբերականորեն ճիշտ լինել։ Չէ՞ որ կյանքը թվաբանական խնդրագիրք չէ, որում պատասխանը մեկն է, իսկ լուծման տարբերակները՝ առավելագույնը երկուսը։
Ես փնտրում էի իմ պատասխանները՝ ինչպես սիրել երեխաներին, ոչ միայն երեխաների հետ անհրաժեշտ շփմամբ, այլև բոլորի համար դասագրքեր և խնդրագրքեր կազմելով, կրթության բովանդակության հոգևոր իմաստի հաստատմամբ, դաստիարակությունը ուսուցումից վեր դասելով, դպրոցական ամբողջ օրվա բովանդակալից կազմակերպումով երեխաների կյանքի հարստացմամբ շախմատի, թատրոնի, բալետի, ստեղծագործական աշխատանքի, խաղերի և զբոսանքների պարապմունքներով․․․ Ընդհանուր առմամբ՝ ճանապարհ եմ բացել Մանկավարժական Սիրո բոլոր միջոցներով, որոնք կարող էին երեխաներին ուրախություն, բազմակողմանի գործունեության զարգացում պարգևել, իսկ ամենակարևորը՝ այն զգացումը, որ նրանք դպրոցում ապրում են մի կյանքով, որ հրապուրում է նրանց։
Կորչակն օգնեց ինձ՝ հասկանալու ևս մի իմաստնություն՝ կապված «ի՞նչ է ներդաշնակ զարգացումը» հարցի հետ։ Ինչքա՜ն են փիլիսոփայել մանկավարժներն այս առիթով՝ իրենց համարելով գիտնական-օրենսդիրներ՝ ձախ կիսագունդ, աջ կիսագունդ․․․ ֆիզիկական, մտավոր, բարոյական, գեղագիտական․․․բացահայտել թաքնված հնարավորություններն ամբողջ խորությամբ․․․
Իսկ Կորչակը հեգնանքով ժպտում է․
«Միամի՛տ, փորձիր։ Հասարակությունը տվել է քեզ մի փոքրիկ վայրենի, որ դու նրան կրթես, վարժեցնես, դյուրամասելի դարձնես, և սպասում է։ Սպասում է պետությունը, եկեղեցին, ապագա գործատուն։ Պահանջում է, սպասում, հետևում։ Պետությունը պահանջում է պաշտոնական հայրենասիրություն, եկեղեցին՝ դոգմատիկ հավատ, գործատուն՝ ազնվություն, իսկ նրանք բոլորը՝ միջակություն ու հնազանդություն։
Չափից ավելի ուժեղին կջարդի, աննկատին կքրքրի, երկերեսանուն երևի կկաշառի, խեղճի ճանապարհը միշտ կփակի. ո՞վ։ Դե, «ով» չէ՝ կյանքը»։
Իսկ ինչպե՞ս վարվենք ներդաշնակ զարգացման հետ, ներդաշնակ դստիարակության հետ։
Կորչակը պարզ պատասխան է տալիս, բայց Բարձրագույն Մանկավարժական գիտակցության անունից։
«Պատվիրան․ սիրի՛ր մերձավորիդ, դա ներդաշնակություն է, տարածություն, ազատություն։ Շո՛ւրջդ նայիր, ժպտա՛»։ 
Այս միտքն ազատեց ինձ ավելորդ գիտական իմաստնությունից։ Իսկապես․ ներդաշնակություն՝ մերձավորի հանդեպ սիրո մեջ։ Եթե մեկն ուզում է ներդաշնակ էություն լինել, թող սովորի սիրել․ եթե մեկն ուզում է երեխաների մեջ ներդաշնակություն դաստիարակել, թող սովորեցնի նրանց սիրել։
Սերն ունի բազմաբնույթ դրսևորումներ։
Ի՞նչ է հարգանքը։
Սիրո դրսևորման ամենագեղեցիկ ձևերից մեկը, իհարկե, եթե այն անկեղծ է։
Հարգանքը սիրո դրսևորում է։ Հարգել Երեխային, նշանակում է աճեցնել քո մեջ Մանկավարժական Սեր։ Այսպես եմ ես հասկացել Կորչակի կողմից Երեխայի՝ հարգվելու իրավունքի պաշտպանությունը։ Ես դուրս եմ գրել հրահանգներ՝ դրա հետ կապված։
Հարգե՛ք Երեխայի չիմացությունը։
Հարգե՛ք ճանաչողության համար ջանքը։
Հարգե՛ք անհաջողություններն ու արցունքները։
Հարգե՛ք Երեխայի սեփականությունն ու նրա բյուջեն։
Հարգե՛ք Երեխայի իրավունքը՝ լինելու այն, ինչ կա։
Հարգե՛ք հասակի դժվարին աճի գաղտնիքն ու շեղումները։
Հարգե՛ք նրա ընթացիկ ժամն ու այսօրվա օրը։
Հարգե՛ք յուրաքնչյուր առանձին րոպեն, քանզի կմեռնի այն ու էլ երբեք չի վերադառնա։ 
Հարգե՛ք պարզ աչքերը, ողորկ մաշկը, պատանի ջանքերն ու վստահությունը։
Հարգե՛ք, եթե չեք պաշտում լուսավոր, անմեղ, սուրբ մանկությունը։
Իսկ եթե այս բոլորը հարգվի, ի՞նչ մանկավարժություն կստեղծվի։ Զորանոցայի՞ն։ Ո՛չ, բոլորովին ո՛չ։ Այն ուրիշ կլինի, կորչակյան, սուխոմլինսկիական, պեստալոցցիական, ընդհանրապես՝ դասական։
Բոլոր դասականների անունից Յանուշ Կորչակը կասի մեզ․ «Դաստիարակը, որը չի շղթայում, այլ ազատագրում է, չի մատուցում, այլ հասցնում է, կարճ չի կապում, այլ զարգացնում է, չի թելադրում, այլ սովորեցնում է, չի պահանջում, այլ հարցնում է, ապրումակցում է երեխայի հետ ոգեշնչող պահը՝ բազմիցս խոնավ հայացքով հետևելով հրեշտակի պայքարին սատանայի հետ, որտեղ պայծառ հրեշտակը հաղթում է»։ 
Երեխայի վսեմությունը Յանուշ Կորչակը ցույց է տալիս՝ նրան համեմատելով հասուն մարդու հետ։ Նա գրում է․ «Իսկ հասուն մարդը կատարյալ վինեգրետ է, հայացքների ու համոզմունքների մի խուլ անկյուն, հոտային, սնահավատության ու սովորույթների հոգեբանություն, հայրերի ու մայրերի թեթևամիտ արարքներ, հասուն կյանքը սկզբից մինչև վերջ անպատասխանատու է։
Անհոգությունը, ծուլությունը, բութ համառությունը, անհասկացողությունը, հիմարությունը, մեծերի անխելքությունն են և հարբած արարքները»․․․ 
«Եվ մանակական լրջությունը, խոհունությունն ու հավասարակշռությունը, պատկառելի պատասխանատվությունը, իր ոլորտում փորձը, ճիշտ դատողությունների ու գնահատականների կապիտալը, տակտով լի պահանջների չափավորությունը, զգացմունքների նրբությունը, արդարամտության անսխալ զգացումը»։ Ես լի եմ Յանուշ Կորչակով։
Նա է աշխարհում առաջին անգամ գիրք գրել ու վերնագրել այն «Ինչպես սիրել Երեխային»։ Երեխային չի կարելի սիրել ցանկացած ձևով։ Եթե Սերը չի դաստիարակում, Երեխայի համար չէ։ Եթե Սիրո մեջ նվիրվածություն ու անձնազոհության թաքուն պատրաստակամություն չկա, նույնպես երեխաների համար չէ։
Իսկ հիմա ի կատար է ածվում Կորչակի Մանկավարժության վերջին ակորդը․ նրա կյանքը Սեր է եղել երեխաների հանդեպ, և մահն էլ կլինի Սիրո դրսևորում նրանց հանդեպ։
Ես ուղեկցում եմ նրան ու երեխաներին իմ սգավոր-հանդիսավոր երևակայության մեջ, թե ինչպես են նրանք ուղևորվում վարշավյան փողոցներով դեպի կայարան։
Այնտեղից բեռնատար գնացքներով նրանց կուղարկեն Տրեբլինկա՝ այրելու, ոչնչացնելու գազախցիկներում։
1942 թվականի օգոստոսի 5-ի օրն է։
Շարասյան մեջ երկու հարյուր երեխա է։ Երեխաները հագնված են տոնական։ Նրանք դեռ չգիտեն, թե ինչ է իրենց սպասվում։ Նրանք ժպտում են։
Առջևից քայլում է Յանուշ Կորչակը երկու՝ ամենափոքր երեխաների հետ։
Շարասյան գլխավերևում ծածանվում է կանաչ դրոշը՝ քառաթերթ երեքնուկի ոսկեգույն ծաղկով։ Երեքնուկը երջանկության, հույսի, սիրո ծաղիկն է։
Ականատեսն ասում է․ «Կորչակը բացատրում էր որբերին, որ նրանց հաճելի իրադարձություն է սպասում՝ ճամփորդություն դեպի գյուղ։ Վերջապես նրանք կարող են թողնել հեղձուցիչ սենյակների ատելի պատերը, որ մեկնեն մարգագետիններ՝ պատված ծաղիկներով, աղբյուրներով, որտեղ կարելի է լողալ, գյուղ, որտեղ շատ սունկ ու հատապտուղներ կան։ Նա հանձնարարել էր երեխաներին լավ հագնվել․․․ Երբ ես նրանց հանդիպեցի Սագերի փողոցում, երեխաները ուրախ երգելով գնում էին, Կորչակը գրկին բռնել էր երկու երեխաների՝ ամենափոքրիկներին, նրանք նույնպես շողում էին, իսկ Կորչակը նրանց ինչ-որ ծիծաղելի պատմություն էր պատմում»։
Պատկերացնում եմ այդ ուղևորությունը, որին վիճակված էր հեղաշրջում իրագործել մանկավարժական գիտակցության մեջ․ Մեծագույն Մանկավարժական Սիրո բոցով այրել հին գիտակցությունը, որում այնքան շատ անվստահություն ու անհարգալից վերաբերմունք կա երեխաների հանդեպ, այնքան շատ բռնություն և հարկադրանք, և թույլ տալ այրվել կրակներում նրան, ով կրում է Վեհագույն Դասական, Աստվածային, Մանկավարժական Սրտի ու Մտքի լույսը։
Ապրանքատար վագոնը բեռնում են երեխաներով։
Ահա և գեստապոյական-հրամանատարը, որ պատասխանատու է էշելոնը բարձելու և ճանապարհելու համար։
Փնտրո՞ւմ է նա արդյոք դատապարտված ամբոխի մեջ բժիշկ Կորչակին։ Երևի. մտածում է, որ ուրախ լուր է նրան հաղորդելու։
Երեխաներին արդեն լցրել են վագոնը։ Կարչակը վերջինն է բարձրանում։
Այդ պահին մոտենում է գեստապոյական-հրամանատարը։
-Դուք չե՞ք, որ գրել է «Փոքրիկ Ջեկի սնանկացումը», — դիմում է նա Կորչակին։
-Իսկ դա ինչ-որ կապ ունի՞ էշելոնի ուղարկման հետ, — պատասխանում է Կորչակը
-Ո՛չ, պարզապես ես մանկության տարիներին կարդացել եմ Ձեր գիրքը։ Լավ գիրք է։ Դուք կարող եք մնալ, բժի՛շկ։
-Իսկ երեխանե՞րը, — հարցնում է Կորչակը։
-Անհնար է, երեխաներին կուղարկեն․․․
Մնալ առանց երեխաների՞։
Նրանց դժբախտության մեջ մենա՞կ թողնել։
Ինչո՞ւ է այդ դեպքում ինքը ծնվել։
Ինչո՞ւ այդ դեպքում 29-ամյա տարիքում հրաժարվեց անձնական կյանքից, ընտանիքից, որ հիմնի անապաստան ու բարձիթողի երեխաներից մի մեծ ընտանիք։
Ինչո՞ւ այդժամ նա՝ ռուսական բանակի ճակատային բժիշկը, լազարեթում գրեց «Ինչպե՞ս սիրել Երեխային» գիրքը։
Իսկ ի՞նչ կասի Մատյուշ Առաջին թագավորն իր ծնողի մասին։
Ո՛չ, այդպես չի կարող լինել։
Նրա կյանքը եղել է Սեր երեխաների հանդեպ, և նա կընդունի մահը երեխաների հետ՝ սիրելով նրանց։
-Դուք սխալվում եք․․․- ասում է նա գեստապոյականին։ — Դուք սխալվում եք․․․ Նախ և առաջ երեխաները։
Եվ նա բարձրանում է բեռնատար գնացք։
Դռները աղմուկով փակվում են։
Էշելոնը շարժվում է ու թափ առնում։
Իսկ քամին շաղ է տալիս ողջ աշխարհով Մանկավարժի կտակը, որ ով ականջ ունի, լսի․
«Նոր սերունդ է աճում, բարձրանում է մի նոր ալիք։ Գալիս են և՛ թերություններով, և՛ արժանիքներով․ հնարավորություն տվեք, որ երեխաները ավելի լավը մեծանան։ Մենք չենք հաղթահարի անառողջ ժառանգությամբ դագաղի ծանրությունը, չէ՞ որ չենք կարող ասել, որ կապույտ տերեփուկները հացահատիկ դառնան։ Մենք հրաշագործներ չենք և չենք ուզում խաբեբաներ լինել։ Հրաժարվում ենք կատարյալ երեխաների հանդեպ երկերեսանի կարոտից։ Պահանջում ենք․ վերացրե՛ք սովը, ցուրտը, խոնավությունը, նեղությունը, խիտ բնակեցումը։ Այդ դո՛ւք եք ստեղծում հիվանդներ ու արատավորներ, դո՛ւք եք ստեղծում ապստամբության և վարակների պայմաններ․ ձեր թեթևամտությունն ու համաձայնության բացակայությունը։ Ուշադրություն․ ժամանակակից կյանքը ձևավորում է կոպիտ գիշատիչը (հոմո ռապաքս)․ նա՛ է թելադրում գործելու մեթոդները»։

Հավատի ամրապնդումը

70-ական թվանանների սկզբներին մենք սկսեցինք մեր մասշտաբային փորձարարության նոր փուլը Վրաստանի տարբեր շրջանների շատ ուսուցիչների մասնակցությամբ։ Նորն այն էր, որ մենք ողջ մանկավարժական գործընթացը ուղղորդեցինք յուրաքանաչյուր դպրոցականի անձի ձևավորման դաստիարակությանը՝ նրա մեջ բարոյականության և ճանաչողության մոտիվներ ստեղծելով ու զարգացնելով։ Երեխան բացահայտում է իր անձը այն չափով, որ չափով մենք ուղղորդում ենք նրան դեպի իր անկրկնելիության, իր անհրաժեշտ լինելու և իր առաքելության գիտակցումը այն միասնական ամբողջականության մեջ, որտեղ ինքն ապրում է․ դա կյանքն է։
Անհատականություն համարվում է ոչ թե նա, ով ոչինչ չի անում, և չի ուզում անել իր անտաշ բնավորության և աղքատ հոգևոր աշխարհի հետ, այլ նա, ով բնավորություն է կերտում՝ որպես նվեր մարդկանց, գիտակցում է իր եզակիությունը մարդկանց մեջ, արարում է իր հոգևոր աշխարհը։
Յանուշ Կոչակն ու Վասիլի Ալեքսանդրովիչ Սուխոմլինսկին, ինչպես նաև մեր փորձը օգնեցին մեզ՝ իմաստավորված բնութագիր տալու մեր մանակավարժական շփմանը։ Մենք եկանք այն եզրակացության, որ մանակավարժի, ուսուցչի շփումը երեխաների, աշակերտների հետ պետք է լինի․
բնական («ամեն մեկը ներկայանում է այնպիսին, ինչպիսին կա»),
անկաշկանդ,
բարեկամական,
ստեղծականությունն ու միտքը խրախուսող («որ սավառեն բարձր մտքեր»),
հավասար իրավունքներով («ինչպես մարդը մարդու հետ»),
բարեհոգի,
«հոգևոր հարստության՝ մտքերի հանդեպ ակնածանքով»,
փոխըմբռնմամբ,
համատեղ ուրախացող,
միասին կարեկցող,
ապրումակցող,
նրբազգաց,
գործունյա,
համագործակցել կարողացող,
վեհացնող,
հարգող,
հաստատող,
նպատակամետ,
գնահատող,
ոգևորող,
ոգեշնչող…

Մանակավարժական շփման մեջ չի թույլատրվում․
կոպտություն
վիրավորանք
ուրիշների վրա տոնի բարձրացում
գրգռվածություն
դատարկաբանություն
գերակայություն
սպառնալիք
սուտ
կեղծիք
եսասիրություն
հեգնանք
ծաղրանք

Մենք արդեն օգտագործում էինք այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսին են ոգեղենությունը, սերը, հավատը, ուրախությունը, բայց դրանք չէինք ցուցադրում։ Պաշտոնական մանկավարժությունը դրանք չէր ընդունում (և չի ընդունում) որպես սեփական կագեր։ Անգամ ուրախություն բառը մանկավարժական գիտության համար համարվում էր օտար։ Բայց նոր սերնդի ծրագրերի և դասագրքերի, նաև մանակավարժական գործընթացների մշակման ժամանակ մենք այս հասկացությունները որպես մեր մանկավարժական աշխարհայացքի հիմք ընդունեցինք։ Դա նույնն է, ինչ ասում էր Պեստալոցցին․ «Մտածելով սիրել և սիրելով մտածել»։ Դրանից մենք տարբերակներ ստեղծեցինք․ «Դաստիարակելով սիրել և սիրելով դաստիարակել», «Սովորեցնելով սիրել և սիրելով սովորեցնել»։
Մեր նոր մշակումների հիմքում դրեցինք նաև ազատ ընտրության սկզբունքը։ Խոսում էինք մարդասիրության մասին, մարդասիրական մոտեցման մասին։ Փորձարարության երկրորդ փուլի առանձնահատուկ արժեքը մեզ համար դարձավ ուսուցչի և դաստիարակի անհատականությունը։ Մենք արդեն հաստատ գիտեինք, որ ուսուցիչը ձևափոխում է դպրոցը, բայց նա կարող է նաև ձևախախտել այն։ Փորձարարության մասնակիցներին մենք բացատրում էինք, թե ինչ որոշիչ դեր են խաղում իրենք նրանում, որ մանկավարժական գործընթացը ոգեշնչող, ազնվացնող լինի։ Այդ ժամանակ էլ ձևակերպեցինք մանկավարժական աքսիոմաների համակարգը։
Սերը սիրով է դաստիարակվում,
Բարությունը բարությամբ է դաստիարակվում,
Ազնվությունը ազնվությամբ է դաստիարակվում,
Ոգեղենությունը ոգեղենությամբ է դաստիարկվում
Բարոյականությունը բարոյականությամբ է դաստիարակվում․․․
Մենք պատրաստում և սովորեցնում էինք ուսուցիչներին, բայց և մենք էինք սովորում։ Ես համառորեն ինձ վարժեցնում էի դպրոցական տարբեր տարիքի երեխաների հետ շփվելուն, կատարելագործում էի իմ՝ դաս վարելու արվեստը։
Փորձարարական դասարանների երեխաները (նրանք մի քանի հազար էին) մեզ ավելի ու ավելի էին ուրախացնում․ հատուկ փորձերը և ընդհանուր դիտարկումները հաստատում էին երեխաների դաստիարակվածությունը, արժանավորության ոգին, ընդունակությունների զարգացումը և խորը իմացությունը։
Մենք ամեն տարի փոխում էինք ծրագրերը, ընդարձակում էինք, լրացնում, քանի որ դա էին պահանջում երեխաների անընդհատ աճող ընդունակություններն ու շահերը։ Իրենց ազատ գործունեության մեջ ուսուցիչները խանդավառությամբ բացահայտում էին նոր միջոցներ ու ձևեր, ինչը ոգևորում էր նրանց։
Ես սիրում էի լինել քաղաքային, գյուղական ուսուցիչների դասերին, և ինչպես մեղուն է մի տեղից մի այլ տեղ թռչում և նեկտար հավաքում, այդպես էլ ես հավաքում էի նրանց բացահայտած ձևերն ու միջոցները։ Ես սովորեցի ինձ անծանոթ երեխաների հետ միանգամից ընդհանուր լեզու գտնել, և ստացվում էր այնպես, որ կարծես մենք շատ վաղուց գիտեինք իրար և ընկերություն էինք անում։ Դա հեշտացնում էր ուսուցիչների համար ցուցադրական դասեր անցկացնելու իմ գործը և նաև հարստացնում էր ինձ փորձով։ Ես զգում էի, որ ձեռք եմ բերում ոգու ինչ-որ ներքին վիճակ, որը հաստատում էր․ ես իրագործում եմ իմ դերը, իմ կոչումը։ Ես ավելի խորն էի հասկանում իմ կոչումը, և անկախ նրանից, որ առաջանում էին շատ դժվարություններ իշխանությունների և գիտնականների հետ, ես երջանիկ էի։ Ես իրագործում էի իմ ճակատագիրը։ Այդ զգացումը մինչև հիմա չի լքում ինձ, և հուսով եմ, արդեն երբեք չի լքի։ Դա իմ հավատի աղբյուրն է։ Ես հավատում էի, և դա ինձ օգնում էր՝ տանելու շատ հարվածներ՝ ընկերների դավաճանություն, իշխանությունների հարձակումներ, քննադատություն տեղական մամուլում, ոչ բարի ակնարկներ կուսակցական օրգանների կողմից։ Միայն 80-ական թվականների երկրորդ կեսերից վտանգը աստիճանաբար սկսեց նվազել, և բարձրագույն կուսակցական օրգաններն անգամ սկսեցին հետաքրքրվել «բուրժուական» փորձով։ Բայց այդ ժամանակահատվածի ամենամեծ նվաճումը ոչ թե այն էր, որ իշխանությունը սկսեց լոյալ և անգամ հետաքրքրությամբ վերաբերվել մեզ, այլ այն, որ մենք հաստատեցինք մեզ համար Յոհան Հենրիխ Պեստալոցցիի ճշմարտության իմաստնությունը․ «Սիրո մեջ Երեխան աճի կրկնակի շատ աղբյուր է գտնում»։

Քսանամյա փորձարարություն

1984 թվականին մեր կյանքում մի նշանակալից իրադարձություն տեղի ունեցավ․ ավարտեցինք 20-ամյա փորձարարությունը և մեր նախկին աշակերտների, իսկ հետո նաև մեր ընկերները դարձած երիտասարդ մարդկանց ուսումնասիրումը։
1964 թվականին բացեցինք փորձարարական առաջին դասարանը Թբիլիսիի № 10 դպրոցում (դպրոցը գտնվում էր աշխատավորական շրջանում)։ Կրտսեր դասարաններում (նրանք 32 հոգի էին) դասավանդում էր ուսուցչուհի Դադո Մախարաձեն։ Նա արագ յուրարցրեց մեր մանկավարժական դրույթները, ստեղծականություն դրսևորեց, և երեխաները հաջողությամբ փոխադրվեցին 5-րդ դասարան։ Հետո փորձարարությունը ղեկավարում էր ինստիտուտի գիտաշխատող, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու Մերի Ռոմանովնա Դոգոնաձեն։ Վեց տարիների ընթացքում նա փաստորեն մշտապես եղել էր երեխաների հետ և նրբագույն աշխատանք իրականացրել հոգևոր-բարոյական դաստիրակության ուղղությամբ։ Երեխաները սկսեցին մտքերի ինքնուրույնություն, բարոյական արարքների հանդեպ պահանջկոտություն դրսևորել, նրանք փիլիսոփայում էին կյանքի իմաստի, ազնվության, արդարության, մարդկանց փոխհարաբերությունների, սիրո մասին։ Խոսում էին նաև հավատի և Աստծո մասին։ Մենք բազմապատկեցինք վեհանձնությունն ու մեծահոգությունը, փոխըմբռնումն ու փոխօգնությունը նրանց մեջ։ Սերմանեցինք սիրո զգացում նրանց մեջ, չէինք խուսափում աղջիկների և տղաների միջև սիրո մասին քննարկումներից։ Հնարավորություն էինք տալիս խոսելու ընտանիքի, սեփական երեխաների դաստիարակության, ամուսինների նվիրվածության և այլնի մասին։ Ստեղծում էինք պայմաններ, որ նրանք կյանքում դրսևորեն և հաստատեն իրենց բարոյական որակները։
Այս ամենի հետ մեկտեղ Մ․ Դոգոնաձեն ժամանակ առ ժամանակ անցկացնում էր իր տեսակի մեջ եզակի փորձեր դեռահասների բարոյական հաստատականության դրսևորման ուղղությամբ։
Երեխաներին թույլատրվում էր քննարկել դասերի որակը։ Եղել են դեպքեր, երբ որոշ ուսուցիչներ, փոխհարաբերությունների բռնատիրական ոճը փոխելու, դասերը հետաքրքիր դարձնելու, ծրագրերը խորացնելու, իրենց գիտելիքները ինքնագնահատելու վերաբերյալ աշակերտների պահանջներից զայրացած, վիճում էին աշակերտների հետ և հեռանում դասարանից։ Բայց ստեղծագործ ուսուցիչները փառք էին ձեռք բերում փորձարարական դասարաններում իրենց աշխատանքի հաջողություններով, քանի որ աշակերտները սիրով հետևում էին նրանց ու առաջադիմում։
Աշխատանքային արիության համար 1973 թվականին՝ ամառային ճամբարի ժամանակ դասարանը պարգևատրվեց Վրաստանի Գերագույն Խորհրդի պատվոգրով։ Դա առաջին նման դեպքն էր հանրապետությունում։
Տարբեր ժամանակներում ընտանեկան հանգամանքների բերումով չորս աշակերտներ գնացին այլ դպրոցներ։ 1974 թվականին դպրոցն ավարտեց 28 աշակերտ։ Այդ նույն տարում նրանք ընդունվեցին տարբեր բուհեր։ Ամեն ամիս նրանք հավաքվում էին դպրոցում, որտեղ մենք քննարկում էինք կենսական հարցեր, քննարկում էինք իրականությունը, որում հայտնվել էր նրանցից յուրաքանչյուրը, անցկացնում էինք խորհրդատվություններ։
1979 թվականին նրանք ավարտեցին բուհերը և սկսեցին աշխատել իրենց մասնագիտություններով։ Շուտով մենք իմացանք, որ հինգ տղաներ ամուսնացել են իրենց համադասարանցի աղջիկների հետ։ Դա սեր էր՝ դպրոցական նստարանից։ Մենք շարունակում էինք հետո էլ հանդիպել նրանց հետ։ Առիթ էր լինում քննարկելու ավելի ընդհանուր հարցեր՝ կապված սոցիալական փոխհարաբերությունների, աշխատանքի հետ։ Արդարամտություն, ազնվություն, վեհանձնություն, հարաբերություններ և նման այլ հասկացությունները անցնում էին դժվարին փորձություն։ Ոմանք երեխաներ ունեցան, և մենք քննարկում էինք ընտանիքում երեխաների դաստիարակության շուրջ հարցեր։ 1984 թվականին մենք դադարեցրինք նրանց հետ մեր մշտական հանդիպումները։
Ահա այսպիսի 20-ամյա մանակավարժական փորձարարություն։
Մենք համոզվեցինք, որ մեր նախկին աշակերտները բոլորն էլ կյանքում դարձան պարզապես լավ մարդիկ, որոնք չեն կարող խղճին դեմ գնալ։ Նրանք դարձան ակտիվ բարենորոգիչներ իրենց միջավայրում, որի համար էլ նրանցից շատերը իրենց նկատմամբ կենսական դժվարություններ հարուցեցին, բախվեցին մտածողության քարացածության հետ։ Ընտանիքներ կազմեցին և մյուսները, և ամուսնալուծության ոչ մի դեպք չեղավ։
Ազնվության համար պայքարը նրանց տրվում էր հսկայական ջանքների շնորհիվ։
«Լադոն» դպրոցում լավ, ուրախ տղա էր, սիրում էր կատարկեր անել, չարաճճի էր։ Բայց սիրում էր նաև ֆիզիկական աշխատանքը։ Չորրորդ կուրսում ամուսնացավ իր համադասարանցու՝ գեղեցկուհի «Մզիի» հետ։ Ծնվեցին երկու երեխաները։ Նրանք երկուսով բաց չէին թողնում մեր հանդիպումները, պատմում էին իրենց փոքրիկների մասին, նրանց բերում էին մեզ մոտ, և մենք ուրախանում էինք նրանցով։ Ինստիտուտն ավարտելուց հետո «Լադոն» արագ առաջ գնաց աշխատանքում, դարձավ աշխղեկ և կառուցում էր բարձրահարկ շենքեր։ Հանդիպումների ժամանակ նա պատմում էր ղեկավարության հետ դժվարին փոխհարաբերությունների մասին։ «Պահանջում են, որ ես իրենց կեղծ նախահաշիվ տամ, կամ ինչ-որ մեկին ցեմենտ, բլոկ, աղյուս տամ, որոնք դուրս էին գրված շինարարության համար», — պատմում էր «Լադոն»։ «Իսկ դո՞ւ», — հարցնում էին տղաները։ «Ես ի՞նչ, — պատասխանում էր նա վրդովված։ — Ես դա չեմ անում։ Ես անորակ շենք չեմ կարող կառուցել․․․ Չեմ կարող կողոպտել պետությունը»։ «Իսկ նրա՞նք»։ «Ա՜խ,- ասում էր Լադոն, — նրանք ինձ հայհոյում են, բղավում վրաս, ասում, որ ես կյանքը չեմ հասկանում»․․․ Որոշ ժամանակ անց մենք իմացանք, որ նա ազատվել է աշխատանքից և աշխատում է շինարարական մի ուրիշ կազմակերպությունում։ Այդտեղ վիճել էր ղեկավարության հետ նույն պատճառով։
-«Լադո՛», իսկ դու չե՞ս կարող նրանց ուզած նախահաշիվն անել, — հարցրի ես։
-Դուք պիտի ինձ սովորեցնեիք՝ ինչպես անազնիվ լինեմ, այդ ժամանակ ես այդպիսի նախահաշիվներ կկազմեի, այդժամ և՛ նրանք գոհ կլինեին, և՛ ես․ ինձ համար էլ ամառանոց կկառուցեի․․․
Մեր բոլոր նախկին աշակերտների համար կյանքը դժվար ընթացք ունեցավ, և նրանք պատմում էին ոչ թե՝ ինչպես էին հարմարվում կյանքին, այլ՝ թե ինչպես էին ջանում վերափոխել, ազնվացնել կյանքը։

Բացահայտում ենք արդեն բացահայտածը

Մեր պրոֆեսորը շարունակ շփոթեցնում էր մեզ։ Երբ մենք փորձարարության երկրորդ փուլում հիանում էինք մեր երեխաների առաջխաղացմամբ, նա հանկարծ ասաց․
-Երեխանի ընդունակությունները սահման չունեն, և դուք դրանում համոզվեցիք։ Մենք կընկնենք դրանց հետևից, և դա վերջ չի ունենա։ Զարգացող մանակավարժական գործընթացը ապացուցում է այդ ճշմարտությունը։ Այն մոտիվները, որոնք մենք դաստիարակել ենք նրանց մեջ, երեխաներին դարձրել են մեր գործընկերները իրենց իսկ դաստիարակության ու կրթության մեջ։ Այս ամենը լավ է, բայց պիտի լինի ինչ-որ վերարտադրողական պայման, որը մի կողմից գրավում է Երեխային, իսկ մյուս կողմից նրան կանգնեցնում է իր բազմակողմանիությունը, խորը թաքնված հնարավորությունները դրսևորելու անհրաժեշտության առաջ։
Նա դա ասաց և շուտով հեռացավ կյանքից։
Տարիներ անց մի գրքում ես կարդացի մեր պրոֆեսորի՝ Բարնաբա Իոսիֆովիչ Խաչապուրիձեի իմաստնությունն ու զմայլվեցի նրա խորաթափանցությամբ․ «Ով տարված է երկրային խնդիրներով, նա երկնայինի մասին պատասխան չի ստանա»։
«Վերարտադրողական պայմանի» մասին գաղափարը գրավեց մեզ։ Մենք համարյա չորս տարի կորցրինք մեզ համար այդ նոր գործոնի տեսական և փորձարարական հետազոտման վրա։ Այդ ամբողջ ընթացքում մեզանից յուրաքանչյուրը մանկավարժական խնդիրները փիլիսոփայության, հոգեբանության, պատմության, անտրոպոլոգիայի, դասական մանկավարժության միջոցով խորացնելու ամենագեղեցիկ ու բարձրագույն կուրսերն անցավ։ Անձամբ ես այն ժամանակ հասկացա, որ հանելուկը առանց Կրոնի չի լուծվի։
Շատ կարևոր մի բանի փնտրտուքում մենք իրականացնում էինք տարբեր հետազոտություններ և կատարելագործում փորձարարությունը։
Վերջապես մենք բացահայտեցինք այդ գաղտնիքը, բայց այն, պարզվեց, բոլորովին էլ գաղտնիք չէ, այլ լավ մոռացված հին ճշմարտություն։ Գաղտնիքն այդ տեղավորվում է մի գեղեցիկ բառի մեջ՝ Կյանք։
Մեր առջև ճառագեց Կոստանդին Դմիտրևիչ Ուշինսկու միտքը։
«․․․Չպետք է մոռանալ, որ երեխան, ոչ միայն պատրաստվում է կյանքին, այլև արդեն ապրում է, իսկ դա շատ հաճախ մոռացվում է ոչ միայն ծնողների, այլև կողմնակի դաստիարակողների և դպրոցի կողմից, իսկ Երեխայի այդ մոռացված, անտեսված կյանքը հիշել է տալիս իր մասին բնավորության գծերում ու հակումներում ցավալի խեղաթյուրումներով, որոնց մասին դաստիարակը գաղափար անգամ չունի, թե որտեղից են առաջացել, քանի որ ինքը սերմանել է, թվում է, միայն լավը, բայց այդ թույլ սերմերը խեղդվում են փարթամ աճից այլ բույսերի, որ սերմանում է կյանքը և ագահաբար ընդունում մանուկների հոգին, ինչպես ուժեղ ու հարուստ հողը, որը, եթե հնարավորություն չտան ցորեն աճեցնելու, կաճեցնի մոլախոտ, բայց անպայման կաճեցնի»։
Սրանից մենք եզրահանգում արեցինք․ նշանակում է՝ մանակավարժական գործընթացը իր ներսում գործող բոլոր պայամաններով Երեխային պետք է ներկայացնի Կյանքը, այսինքն՝ մանակավարժական գործընթացն ինքը պիտի դառնա Կյանք։ Եվ այդ դեպքում Կյանքն ինքը նրան կուղղորդի, թե ում և ինչ սիրի, ինչին ձգտի․ նա ինքը կծնի մոտիվներ, կստեղծի զգացմունքներ, կճշտի մտքեր․ կյանքն ինքը նրա մեջ կարթնացնի ընդունակություններ, հնարավորություններ, տվյալներ ու ձիրքեր։ Կյանքը կհրավիրի Երեխայի ամբողջ բնույթը, նրա ողջ էությունը։ Բնությունը երեխային օգնության կկանչի, որ նա փրկի իրեն, պաշտպանի, լավացնի ու ազնվացնի։
Իսկ ինչպիսի՞ն պետք է լինի այդ Կյանքը։ Ինչ պատահի՞։
Ո՛չ։ Երեխաներին հարկավոր չէ ամեն պատահածը։ Կա Կյանք, որ ազնվացնում է մարդկային էությունը, իսկ հետո մարդկային էությունն է սկսում ազնվացնել Կյանքը։ Բայց կա և կյանք, որ նսեմացնում է մարդուն, ավիրում նրան, և դրա համար էլ հետագայում նա ինքն է ջանքեր ներդնում՝ կյանքն ավիրելու և նսեմացնելու համար։
Երեխաներին ոգեշնչող Կյանք է հարկավոր, նրանց այնպիսի կյանք է հարկավոր, որ ներառում է իր մեջ ողջ դաստիարակությունը, ողջ կրթությունը, ողջ ուսուցումը, ողջ զարգացումը՝ որպես մեկ ամբողջություն։
Ով կառուցում է Կյանքի այդպիսի մակարդակ երեխաների համար և ներառում նրան դրա մեջ, նա սիրում է երեխաներին, սիրում է յուրաքանչյուր Երեխայի․ նրան կսիրեն նաև երեխաները, կսիրի նրան նաև ամեն մի Երեխա։
Մենք սկսեցինք փիլիսոփայել Կյանքի մասին, և ես առաջին անգամ գործ ունեցա Պավել Ֆլորենսկու, Իվան Իլյինի, Նիկոլայ Բերդյաևի հետ։ Մեր մանակավարժական միտքն ընդլայնվեց։ Մեզ հարկավոր եղան հասկացություններ ընդհանուր ուղղության արտահայտման համար․ Կյանք, Երեխայի մեջ Կյանքի Դաստիարակում, Կյանքով Դաստիարակում, Ոգեղենություն, Մարդասիրություն, Հոգևոր Մարդասիրություն, Վեհանձնություն, Վեհանձն Մարդու Դաստիարակություն, Շփում, Հավատ։ Մենք փնտրում էինք այդ հասկացությունների բացահայտումը Պեստալոցցիի սկզբունքի հիմքում. «Մտածելով սիրել և սիրելով մտածել»։
Մենք փորձում էինք իմաստավորել և զարգացնել մեր մանկավարժական ուղղությունը այդ հասկացությունների միջոցով, և այն անվանում ունեցավ՝ «Մարդասիրական- անհատական մոտեցում կրթական գործընթացում»։ Այն մտնում է առավել ամբողջական հասկացության՝ Մարդասիրական մանկավարժության մեջ։ Ուսուցչական միջավայրում դրան քնքշորեն ձևակերպում էին մի ուրիշ հասկացությամբ՝ «Սիրո Մանկավարժություն»։
Այդպես և այն մտավ բազմահազար ուսուցիչների գիտակցության մեջ, այդպես էլ արտացոլվում է գիտամանկավարժական գրականության մեջ։

Թարգմանությունը ռոեւսերենից՝  Թամար Ղահրամանյանի։

Լոգոպեդիան գիտություն է խոսքային խանգարումների ախտորոշման, ուսումնասիրման, շտկման և կանխարգելման մասին: Լոգոպեդիան հատուկ մանկավարժության մի բնագավառ է: Լոգոպեդիան որպես մանկավարժական գիտություն սերտորեն կապված է մի շարք այլ գիտությունների հետ` սուրդոմանկավարժություն, տիֆլոմանկավարժություն, օլիգոֆրենոմանկավարժություն և այլն:

Լոգոպեդիայի առարկան խոսքային խանգարումներն են և դրանց շտկման գործընթացը: Հետազոտման օբյեկտը` մարդն է, որն ունի այս կամ այն խոսքային խանգարումը: Լոգոպեդիայի նպատակն է խոսքային խանգարումների կանխարգելումը և խոսքային խանգարումներով անձանց համար կրթության և դաստիարակության տեսական հիմնավորված համակարգի մշակումը:

Լոգոպեդիայում հիմնականում կիրառվում են հետևյալ լեզվական տերմինները և հասկացությունները`

Հնչյունային արտաբերության թերություններ (բացակայություն, շփոթում, աղավաղություն):
Բառաքերականական թերություններ (աղքատ բառապաշար, բառերի աղավաղում, բառում վանկային փոփոխություններ, ագրամատիզմներ):
Խոսքի մեղեդային, շեշտադրական խանգարումներ, որոնք բնութագրվում են ձայնառաջացման շեղումներով, ձայնի բարձրության ուժգնության և տեմբրի փոփոխություններով: Ձայնը խռպոտ է, ցածր, խուլ, մարող:
Խոսքի տեմպոռիթմիկ խանգարումներ (խոսքի արագացված տեմպ, խոսքի դանդաղեցված տեմպ, խոսքի չպատճառաբանված ընդհատումներ):
Գրավոր խոսքային խանգարումներ (ոչ ճիշտ տառային ընկալում, որն արտահայտվում է ընթերցանության ժամանակ տառերի շփոթում, բաց թողումներ, ագրամատիզմներ):
Լոգոպեդիան իր առջև, որպես գիտություն լուծում է հետևյալ խնդիրները`

Խոսքի գործունեության օնտոգենեզի ուսումնասիրություն` խոսքի խանգարումների տարբեր ձևերի ժամանակ,
Խոսքի խանգարման էթիոլոգիայի (առաջացման պատճառներ), ախտահարման մեխանիզմի և ախտանիշների ճշտում,
Խոսքի խանգարման շտկման մեթոդների և սկզբունքների մշակում,
Խոսքի խանգարման կանխարգելում և այլն:
Խոսքը, որպես բարձրագույն հոգեկան ֆունկցիա ձևավորվում է գլխուղեղի կեղևի բազայի վրա, խոսքի գործունեությունը իրականացնում է խոսքի ապարատը: Խոսքի ապարատը պայմանականորեն բաժանվում է 2 մասի` կենտրոնական և ծայրամասային բաժին: Խոսքի ապարատի կենտրոնական բաժինը կազմում են գլխուղեղի կեղևը, ենթակեղևային հանգույցները, հաղորդող ուղիները, խոսքաշարժողական կենտրոնը (Բրոկի կենտրոն, որն ապահովում է խոսքի էքսպրեսիվ կողմը` վերարտադրողական կողմը) և խոսքալսողական կենտրոնը (Վերնիկեյի կենտրոն, որն ապահովում է խոսքի ընկալումը և ըմբռնումը, այսինքն իմպրեսիվ կողմը): Խոսքի ծայրամասային բաժինը ներկայացված է 3 համակարգերի տեսքով.

Շնչառական (թոքեր, բրոնխներ, ստոծանի),
Ձայնառաջացման (կոկորդ, ձայնալարեր),
Արտաբերական (շուրթեր, լեզու, քիմք, քթըմպան և այլն):
Խոսքային խանգարումների առաջացման պատճառները

Խոսքային խանգարումների առաջացման պատճառներն (էթիոլոգիան) են օրգանիզմի վրա բացասաբար ներազդող արտաքին (էկզոգեն) և ներքին (էնդոգեն) գործոնները: Էթիոլոգիա հունական ծագման բառ է: Այն ուսմունք է հիվանդության առաջացման պատճառների մասին:

Մ.Ե. Խվատցևը խոսքային խանգարումների առաջացման պատճառները դասակարգեց և առանձնացրեց արտաքին և ներքին պատճառներ, ինչպես նաև առանձնացրեց օրգանական և ֆունկցիոնալ, սոցիալ—հոգեբանական և հոգենյարդաբանական պատճառներ:

Խոսքային խանգարման էթիոլոգիայում հարկ է նշել ժառանգական գործոնի դերը: Անհաջող ժառանգականությունը և ծնողների ոչ ճիշտ ապրելակերպը անմիջականորեն կարող են ներազդել ապագա երեխայի խոսքային գործունեության վրա: Մասնավորապես`

թմրամոլությունը
ալկոհոլիզմը և ծխախոտը
մասնագիտական միջավայրը (աշխատանք քիմիական ակտիվ տարրերի հետ):
Պրենատալ (ներարգանդային) , նատալ (ծննդաբերական) և պոստնատալ (հետծննդյան) շրջաններում առաջացած խնդիրները նույնպես կարող են առաջացնել խոսքային խանգարումներ:

Պրենատալ (ներարգանդային) շրջանում պտղի վրա անբարենպաստ ազդեցություն կարող են ունենալ հետևյալ գործոնները`

տոքսիկ հղիությունը, մոր խրոնիկ և սուր ինֆեկցիոն հիվանդությունները (գրիպ, կարմրուկ, ցիտոմեգալո վիրուս, տոքսոպլազմոս, երիկամային և սրտային աբավարարություն և այլն)
ռեզուս-գործոն
սթրեսային վիճակները:
Նատալ (ծննդաբերական) շրջանում տրավմաները (թթվածնային քաղց, ոչ ճիշտ աքցանադրում և այլն):

Պոստնատալ (հետծննդյան) շրջանում երեխայի վաղ զարգացման փուլում խոսքի ձևավորման վրա կարող են ներազդել հետևյալ պատճառները`

Գլխի տրավմաները, գլխուղեղի ցնցումները:
Մենինգիտները և մենինգո-էնցեֆալիտները:
Միջին և ներքին ականջի երկարատև բորբոքային հիվանդությունները, որի արդյունքում կա՛մ նվազում է երեխայի լսողությունը, կա՛մ էլ իսպառ կորում:
Որոշ դեղորայքի կիրառումը, որոնք կարող են բացասաբար անդրադառնալ լսողական նյարդի վրա, իսկ արդյունքում նաև խոսքի վրա և այլն:


Խոսքային օրգանական և ֆունկցիոնալ խանգարումները.

Խոսքային խանգարումների առաջացման պատճառները պայմանականորեն բաժանվում է երկու խմբի`

օրգանական
ֆունկցիոնալ
Օրգանական պատճառների շարքին դասվում են նրանք, որոնց ներազդեցության արդյունքում կարող են անատոմիական փոփոխություններ առաջանալ խոսքային ապարատի կենտրոնական և ծայրամասային բաժիններում:

Օրգանական պատճառների շարքին են դասվում ուղեղի թերզարգացումը և ախտահարումը պրենատալ, նատալ և պոսնատալ շրջաններում, ինչպես նաև խոսքային ապարատի ծայրամասային բաժնում տարբեր օրգանական խանգարումները (քիմքի ճեղքվածքներ և արտաբերական ապարատում այլ մորֆոլոգիական (կառուցվածքային) փոփոխություններ):

Ֆունկցիոնալ պատճառների շարքին են դասվում այնպիսիք, որոնք խոսքային ապարատի կազմության փոփոխություններ չեն առաջացնում այլ միայն խանգարում են նրա նորմալ աշխատանքին: Օրինակ` սթրեսային իրավիճակները, երեխայի երկարատև սոմատիկ հիվանդությունը վաղ տարիքում, անբարենպաստ սոցիալական և խոսքային միջավայրը և այլն:

Մ.Ե. Խվատցևը մեծ նշանակություն է տվել նաև սոցիալ-հոգեբանական պատճառներին, ի նկատի ունենալով շրջապատի բացասական ազդեցությունը երեխայի խոսքի զարգացման վրա:

Խոսքի զարգացման կրիտիկական շրջանները
Առանձնացնում ենք խոսքի զարգացման մի քանի ժամանակահատվածներ, որոնք կոչվում են կրիտիկական (սենզիտիվ):

Առաջին կրիտիկական փուլը համարվում է կյանքի 1-2 տարին, երբ ձևավորվում են խոսքի նախադրյալները և սկսվում է խոսքի զարգացումը, այսինքն հիմք է դրվում խոսքի կոմմունիկատիվ ֆունկցիային, որի շարժիչ ուժը շփվելու ցանկությունն է:

Երկրորդ կրիտիկական շրջանը 3 տարեկանն է, երբ շատ ինտենսիվ զարգանում է կապակցված խոսքը, երբ իրավիճակային խոսքը փոխակերպվում է կոնտեքստայինի, որն էլ իր հերթին պահանջում է կենտրոնական նյարդային համակարգի խիստ համաձայնեցված աշխատանք (խոսքաշարժողական մեխանիզմի, ուշադրության, հիշողության և այլն):

Երրորդ կրիտիկական շրջանը 6-7 տարեկանն է, երբ սկսվում է ձևավորվել երեխայի գրավոր խոսքը, մեծանում է ծանրաբեռնվածությունը երեխայի կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա:

Եթե երեխան մինչև 6 տարեկան հասակը շրջապատի կողմից համապատասխան օգնություն չի ստանում, որը կնպաստի նրա խոսքի զարգացմանը, նրա խոսքը կարող է վերջնականորեն չձևավորվել:

Նորմայում մոտ 3 ամսեկանում ձևավորվում է գղգղանքը: Երեխան արտաբերում է ձայնարկություններ, որոնք նման չեն խոսքային հնչյուններին: Դեռևս գղգղանքի ժամանակ արտաբերական ապարատը և ձայնալարերը զուգակցված աշխատում են: Գղգղանքը դեռևս խոսք չէ: Գղգղանքի շրջանը տևում է մինչև 6 ամսեկանը, որից հետո այն փոխակերպվում է թոթովանքի:

Այդ փուլում սկսվում է խոսքի զարգացման համար շատ կարևոր նախապայմանի ձևավորումը, այն է վանկային մեխանիզմի ձևավորումը: Թոթովանքին ակտիվորեն մասնակցում են լեզուն, լեզվի ծայրը, շուրթերը: 7 ամսեկանում երեխան կարող է ժամերով թոթովել: Նորմայում` 9-10 ամսեկանում երեխաները արտաբերում են 3-4 բառ, սակայն` ըմբռնել շատ ավելին: Առաջին տարվա վերջում բառապաշարը հասնում է 8-12 բառերի: 2-րդ տարվա վերջում երեխայի բառապաշարում առկա է լինում մոտ 300 բառ, 3-րդ տարվա վերջում` 1000 բառ: 3-րդ տարվա սկզբում երեխայի մոտ սկսվում է զարգանալ խոսքի քերականական կառուցվածքը:

Նախադպրոցական տարիքում շատ երեխաների մոտ դեռևս կարող է նկատվել հնչյունների սխալ արտաբերություն: 4 տարեկան հասակում երեխան օգտագործում է պարզ և բարդ նախադասություններ: 5 տարեկան երեխաների խոսքը արդեն նման է կարճ պատմվածքի:

Խոսքային խնդիրների դասակարգումը

Խոսքային խանգարումները կարելի է բաժանել 2 մեծ խմբի` պայմանավորված թե հաղորդակցման որ ձևն է առավել տուժած` գրավոր, թե բանավոր: Առանձնացնում են բանավոր ձևի խոսքային խանգարման հետևյալ տեսակները.

Դիսֆոնիա, աֆոնիա– ձայնիբացակայություն կամ խանգարում, պայմանավորված ձայնային ապարատի պաթոլոգիկ փոփոխություններով:
Բրադիլալիա– խոսքիտեմպի պաթոլոգիկ դանդաղեցումն է:
Տախիլալիա– խոսքիտեմպի պաթոլոգիկ արագացված տեմպն է:
Կակազություն– խոսքիտեմպի և ռիթմի պաթոլոգիկ խանգարումն է, պայմանավորված խոսքային մկանունքի ջղաձգումներով, որը կարող է արտահայտվել շնչառական, ձայնային և արտաբերական մկանունքում:
Դիսլալիա — հնչարտաբերման խանգարում է, պահպանված կենսաբանական լսողության և իներվացիայի(նյարդավորման) պայմաններում:
Դիզարտրիա– խոսքիհոդաբաշխ պրոսոդիկ կողմի խանգարում է, պայմանավորված խոսքի ապարատի կենտրոնական բաժնից ծայրամասային բաժին իջնող անբավարար իներվացիայով:
Ալալիա–խոսքիբացակայությունն է, պայմանավորված գլխուղեղի կեղևի խոսքային գոտիների օրգանականն ախտահարումներով, որի ժամանակ տուժում է խոսքի ծագումը և վերարտադրումը` այն է խոսքի էքսպրեսիվ կողմը, կամ խոսքի ընկալումը և ըմբռնումը` այն է խոսքի իմպրեսիվ կողմը: Կարող է լինել նաև զուգակցված խնդիր, երբ միաժամանակ տուժածէ և՛ իմպրեսիվ, և՛ էքսպրեսիվ կողմը:
Ռինոլալիա (ռինոս-քիթ) – այն հնչարտաբերման և ձայնի տեմբրի խանգարումն է, պայմանավորված արտաբերական ապարատում առկա անատոմոֆիզիոլոգիական փոփոխություններով:
Աֆազիա– ձևավորվածխոսքի կորուստն է , պայմանավորված խոսքային ապարատի կենտրոնական բաժնի օրգանական ծանր ախտահարումներով:
Այսպիսով առանձնացնում են հաղորդակցման բանավոր ձևի 9 խանգարում և 2 գրավոր հաղորդակցման ձևի խանգարում` այն է դիսգրաֆիա և դիսլեքսիա:

Դիսգրաֆիա – գրի գործընթացի մասնակի խանգարում է, պայմանավորված գրի գործընթացի մասնակից բարձրագույն հոգեկան ֆունկցիաների մինիմալ դիսֆունկցիայով, որի ժամանակ սխալները կրում են կայուն և կրկնվող բնույթ:
Դիսլեքսիա – ընթերցանության գործընթացի խանգարում է, պայմանավորված ընթերցանության գործընթացի մասնակից բարձրագույն հոգեկան ֆունկցիաների մինիմալ դիսֆունկցիայով, որի ժամանակ սխալները կրում են կայուն և կրկնվող բնույթ:

Նոյեմբերի 13-ը Կույրերի միջազգային օրն է: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն այս օրը նշում է 1984 թվականից՝ հասարակության ուշադրությունը կույր մարդկանց խնդիրների վերաբերյալ մեծացնելու նպատակով:

Հայտնի ամերիկացի երգիչ եւ երգահան Սթիվի Ուանդերը ի ծնե կույր է, սակայն կուրությունը երբեք խոչընդոտ չի եղել նրա համար: Արդեն ութ տարեկանում Սթիվին կարողանում էր դաշնամուր եւ այլ հարվածային գործիքներ նվագել, իսկ առաջին երգը նա ձայնագրել է 12 տարեկանում:

Սթիվի Ուանդերը թողարկել է ավելի քան 30 ձայնասկավառակ՝ 25 անգամ արժանանալով «Գրեմմի» հեղինակավոր մրցանակի:

Ռեյ Չարլզ

Ամերիկացի երաժիշտ Ռեյ Չարլզն իր գործունեությամբ ոչ միայն դրական օրինակ է ծառայել կույր մարդկանց համար, այլեւ ճանապարհ բացել աֆրոամերիկացի այլ երաժիշտներին՝ դեպի երաժշտական ինդուստրիա:

Չարլզն ամբողջությամբ կուրացել է յոթ տարեկանում: Նա սովորել է կույրերի համար նախատեսված դպրոցում, սակայն 15 տարեկանում լքել է այն, որպեսզի շարունակի դաշնամուր նվագել ինքնուրույն: Նա առաջին ամֆրոամերիկացիներից է եղել, որի երգերը հնչեցվել են ռադիոյով:

«Գրեմմի»-ի տասներեքակի դափնեկիրը մահացել է 2004 թվականին:

Անդրեա Բոչելի

Հայտնի իտալացի երգիչ Անդրեա Բոչելին մինչեւ 12 տարեկանը շուրջ 12 վիրահատություն է տարել, բայց նրա տեսողությունն այդպես էլ չի վերականգնվել: Թեեւ Բոչելին երգել սիրում էր դեռ մանկուց, սակայն պատանեկության տարիներին ստիպված էր մի որոշ ժամանակով թողնել երգելը, որպեսզի ընդունվեր Պիզայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ: Բոչելին իրավաբան այդպես էլ չդարձավ, փոխարենը՝ դարձավ Իտալիայի ամենասիրված եւ ճանաչված ձայներից:

Կոտրվածքը ոսկրի վնասվածքն է` նրա ամբողջականության խախտմամբ: Կոտրվածքները լինում են բաց և փակ, լրիվ և մասնակի։
Բաց կոտրվածքի դեպքում կոտրված ոսկրի սուր եզրերը վնասում են մկանները, արյունատար անոթները, նյարդերը, մաշկը, առաջանում է արյունահոսություն։ Կոտրված հատվածում առաջանում է ուժեղ ցավ, շարժունության խանգարում։ Արյունահոսությունը դադարեցնելու և վերքն աղտոտվելուց պահպանելու համար դնել ճնշող, վարակազերծ վիրակապ։ Այնուհետև վերջույթն անշարժացնել ձեռքի տակ եղած միջոցներով։Ստվարաթղթից, տախտակից, ճյուղերից պատրաստել բեկակալ, (անշարժացնող շինա) այն վերջույթի հետ ամուր փաթաթել սրբիչով կամ թաշկինակով։ Բեկակալը պետք է գտնվի ոչ միայն վնասված, այլև հարևան տեղամասերում, որպեսզի կոտրված ոսկրի ծայրերը չտեղաշարժվեն։ Կրծքավանդակի ոսկրերի կոտրվածքի դեպքում բեկակալ չեն դնում։
  Կողոսկրերի կոտրվածքի դեպքում խորհուրդ է տրվում հնարավորին չափով ուժեղ արտաշնչել և ոչ խոր ներշնչել։ Կրծքավանդակի այդպիսի դիրքում այն պետք է ամուր երիզակապել։

Հատկապես վտանգավոր են ողնաշարի և գանգի ոսկրերի կոտրվածքները։ Նման դեպքերում պետք չէ տուժածին ինքնուրույն օգնություն ցույց տալ։ Անհրաժեշտ է շտապ օգնություն կանչել։
Եթե հնարավոր չէ այդ անել, ապա տուժածին շատ զգուշությամբ պառկեցնել հարթ և ամուր մակերեսի վրա (տախտակ, ստվարաթուղթ), գլխի և բազկի տակ դնել կտորից փաթեթ և տեղափոխել բժշկական հիմնարկ։ Գանգի վնասվածքների դեպքում ներգանգային արյունազեղումից խուսափելու նպատակով գլուխը քիչ բարձրացնել և անհապաղ բժիշկ կանչել։

Երիկամները զույգ լոբաձև օրգաններ են` տեղակայված որովայնի խոռոչում, ողնաշարի աջ և ձախ կողմերում, գոտկատեղի մակարդակի վրա: Նրանց երկարությունը 10−12 սմ է, իսկ լայնությունը՝ 5−6 սմ, զանգվածը ոչ ավելի, քան 200 գ: Երիկամների ներս ընկած կողմից դուրս են գալիս միզածորանները, որոնք կոնքի խոռոչում մտնում են հաստ մկանապատերով օրգանի՝ միզապարկի մեջ:
Երիկամ է մտնում երիկամային զարկերակը և դուրս գալիս համանուն երակը: 

 ՈւշադրությունԵրիկամների կտրվածքի վրա առանձնանում է 2 շերտ, որոնցից արտաքինն ավելի մուգ է և կոչվում է կեղևային, իսկ ներքին շերտը բաց գունավորում ունի, ավելի լայն է և կոչվում է միջուկային շերտ:Միջուկային շերտը կազմված է բրգերից: Նրանց միջով անցնում են մեզը հավաքող բարակ խողովակներ, որոնք ավարտվում են բրգերի գագաթին անցքեր ունեցող պտկիկներով: Դրանք բացվում են բաժակների, որոնք էլ իրենց հերթին՝ երիկամային ավազանի մեջ:Կեղևային շերտը կազմված է երիկամային մարմնիկներից: 

  Երիկամի կառուցվածքային և գործառական միավորը նեֆրոնն է: Յուրաքանչյուր երիկամում կա մինչև մեկ միլիոն նեֆրոն, որի շնորհիվ երիկամի կեղևային շերտն ավելի մուգ է: Յուրաքանչյուր նեֆրոն կազմված է երիկամի կեղևային շերտում տեղակայված` գավաթի տեսք ունեցող պատիճից և ոլորուն խողովակից: Յուրաքանչյուր պատիճի պատը կազմված է երկու շերտից, իսկ ներսում գտնվում է մազանոթային կծիկը: Պատիճի երկշերտ պատից սկսվում է ոլորուն խողովակը, իջնում է միջուկային շերտ, որտեղից կրկին ծնկաձև ոլորվում և բարձրանում է կեղևային շերտ: Այստեղ այն բացվում է, այսպես կոչված, մեզը հավաքող խողովակի մեջ: Վերջինս, միանալով նման խողովակների հետ, ընդհանուր ծորանով բացվում է բրգի մեջ, իսկ այնտեղից` երիկամային ավազան: 

 Երիկամները չափազանց հարուստ են արյունատար անոթներով: Երիկամային զարկերակը, մտնելով երիկամ, ճյուղավորվում է մանր անոթների, որոնք էլ աստիճանաբար դառնում են փոքր լուսանցքով զարկերակներ: Յուրաքանչյուր զարկերակ պատիճի խոռոչում առաջացնում է մազանոթային կծիկ: Մազանոթային կծիկից կրկին առաջանում է զարկերակ, որը դուրս է գալիս պատիճից: Յուրաքանչյուր զարկերակ պատիճից դուրս գալուց հետո կրկին ճյուղավորվում է, առաջացնում մազանոթներ, որոնք սերտորեն շրջապատում են ոլորուն խողովակը: Այդ մազանոթները միանալով վեր են ածվում փոքր լուսանցքով երակների, որոնք ի վերջո բացվում են երիկամային երակի մեջ: Այսպիսով, երիկամներում զարկերակները կրկնակի մազանոթային ցանց են առաջացնում պատիճներում և ոլորուն խողովակների շուրջ: Մեզի վերջնական ձևավորումը տեղի է ունենում ոլորուն խողովակներում: 

1.Կազմել հայկական ազգանուններ, — ունի, — ունց, — ենց մասնիկներով։

Հայկազունի, Արշակունի, Բագրատունի,

Բակունց, Ադունց, Մակունց, Բազունց,

Չարենց, Թոթովենց, Մեծարենց։

2.Ուղղակի խոսքերը անուղղակի վերածել։

-Ես էլ եմ կարդացել քո անունը, — ասացի Սուրենին։

Ես Սուրենին ասացի, որ ես էլ եմ կարդացել նրա անունը։

-Աղջիկնե՛ր, գնանք ` լիճը լողանալու, — ձայնեց հեռվից Աննան։

Աննան ձայնեց հեռվից աղջիկներին, որ գնան լիճը լողանալու։

<<Նա երբ է ինձ հանգիստ տալու>>, — մտքում կրկնում էր հարևանուհին։

Հարևանուհին մտքում կրկնում էր թե նա երբ է հանգիստ տալու։

-Այսպես թե այնպես, քո արածների համար պատասխան ես տալու, — զգուշացրեց ինձ ընկերս։

Ընկերս ինձ զգուշացրեց, որ այսպես թե այնպես պատասխան եմ տալու արածներիս համար։

3. Տրված նախադասության ընդգծված մասերը վերածել դերբայական դարձվածքի։

1Երբ կորսված հայրենիքի երգերն էր երգում, կարծես անէանում էր, իրական կյանքից վերանում։

Կորսված հայրենիքի երգերն երգելիս կարծես անէանում իրական կյանքից վերանում էր։

2Ով իր ժողովրդի պատմությունը չգիտե, չի կարող իր երկրի տերը դառնալ։

Իր ժողովրդի պատմությունը չիմացողը չի կարող երկրի տերը դառնալ։

3Միայն երևում էր պատանու գլխարկը, որ սև կատվի նման վազում էր արտի վրայով։

Միայն երևում էր սև կատվի նման արտի վրայով վազող պատանու գլխարկը։

Կազմակերպությունը գործում է շուրջ 1 տարի և ձեռք է բերել արտադրամաս, որի շուկայական արժեքը ներկա պահին կազմում է 8 մլն․ ՀՀ դրամ։ Պահեստում առկա է 2000 շիշ գինի, որոնց ինքնարժեքը կազմում է 1500 հհ դրամ։ Բացի այդ արտադրամասում կա դեռ չշշալցված գինի մոտավորապես 1500 լիտր։ Կազմակերպությունը վաճառել է 600 շիշ գինի, 1 շիշը 3500 հհ դրամով, սակայն գումարը դեռ չի ստացել։ Դրամարկղում առկա է 100 000 հհ դրամ։ Կազմակերպությունը ձեռք է բերել իտալական սարքավորումներ, որոնց արժեքը կազմում է 10000ԱՄՆ դոլար։ Արտադրամասը ունի փոքր Մերսեդես մակնիշի բեռնատար, որի շուկայական արժեքը կազմում է 15000ԱՄՆ դոլար։

Հայտնի է, որ կազմակերպությունը ունի վարկերի մնացորդներ հետևյալ բանկերում՝

բանկ 1 6000ԱՄՆ դոլար

բանկ 2 5000ԱՄՆ դոլար

Կազմել հաշվեկշիռ։ Գտնել որքն է կազմում կազմակերպության սեփական կապիտալը։

Տատյանա Չեռնիգովսկայան ծնվել է Լենինգրադում։ Ավարտել է Լենինգրադի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի անգլիական բանասիրության ամբիոնը։ Մասնագիտացած է փորձարարական հնչյունաբանության բնագավառում։ Մինչև 1998 թվականն աշխատել է ՌԳԱ Ի. Մ. Սեչենովայի անվան էվոլյուցիոն ֆիզիոլոգիայի և կենսաքիմիայի ինստիտուտում՝ մարդու ուղեղի ֆունկցիոնալ ասիմետրիայի և սենսորային համակարգերի համեմատական ֆիզիոլոգիայի լՌՌաբորատորիայում (առաջատար գիտաշխատող)։ Կուրչատովի անվան ինստիտուտի ազգային կենտրոնի փոխտնօրենն է։

1977 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Ձայնի ցածր հաճախականության ամպլիտիացիոն մոդուլացման և խոսքի ամպլիտիուլոդա-մոդուլյացիոն բնութագրերի մարդու ընկալման առանձնահատկությունները» թեմայով, 1993 թվականին՝ դոկտորական ատենախոսություն «Լեզվական և կոգնիտիվ ֆունկցիաների էվոլյուցիա. Ֆիզիոլոգիական և հոգելեզվաբանական ​​ասպեկտներ» թեմայով։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր է, պրոֆեսոր (Սանկտ Պետերբուրգի պետական ​​համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետ)։

Զբաղվում է ռուսախոս բանախոսների մտավոր խոսքի փորձարարական և կլինիկական հետազոտություններով։

Իմ ընտրած մասնագիտական ոլորտը հոգեբանությունն է ։

Հոգեբանության նպատակն է բարեկարգել հասարակության կյանքը՝ մարդու վարքը կանխատեսելով և այն դեպի լավը փոխելով: Հոգեբանության մեթոդաբանության զինանոցում կանխատեսման հետազոտությունները կարևորագույն տեղ ունեն. հոգեբանները փորձում են հասկանալ մտքերի, հույզերի, վարքի հիմքում ընկած պատճառները, կանխատեսել դրանց հետագա արտահայտումները և փոխել դրանք: Հոգեբանության տարբեր դպրոցներ ուսումնասիրում են մարդու հոգեկան գիտակցական և անգիտակցական տարրերը:

Հոգեբանությունը լուծում է մի շարք խնդրիներ, օրինակ`

• ուսումնասիրում է մարդու ներաշխարհը, նրա հոգեկան կյանքի կոնկրետ փաստերն ու տվյալները,
• ուսումնասիրում է մարդու արարքները, վարքը, ինչպես նաև այն, թե ինչպես է մարդն իրեն դրսևորում այլ մարդկանց հետ հարաբերությունների ժամանակ,
• բացահայտում է հոգեկան այս կամ այն երևույթի դրսևորման պատճառները և օրինաչափությունները, այսինքն` այն առանձնահատկությունները, որոնք բնորոշ են որոշակի խմբի մարդկանց։

Ո՞ր հաստատություններն են այս ոլորտի համար մասնագետներ պատրաստում:

ԵՊՀ

ՀՊՄՀ

Կարող եք գտնել հոգեբանի կամ մանկավարժի աշխատանք հետևյալ հաստատություններում ՝

«ԱՅԳ» հոգեբանական ծառայությունների կենտրոն

« Զարթոնք » հոգեբանական կենտրոն

Շատ կան նմանատիպ ընկերություններ, որտեղ կարող եք գտնել աշխատանք։

Աշխատաշուկայում՝ պահանջարկը ՝

Աշխատաշուկայում շատ պահանջված է, այսօրվա դրությամբ առավել ևս։

Նվազագուն և առավելագույն վճարը ՝

Տարեկան առավելագույն աշխատավարձը ` 500 հազ․-1մլն․ դրամ

Տարեկան միջին աշխատավարձը՝ 333-500 հազ․ դրամ

Տարեկան նվազագույն աշխատավարձը՝ 100-350 հազ․ դրամ։

Այս ոլորտում հաջողությունների հասած հայտնի մարդիկ՝

Հայաստանում հայտնի հոգեբաններն են՝

Կառլեն Ոսկանյան

Էմմա Ալեքսանդրյան

Արամ Գյուրջյան

Աշխարհում հայտնի հոգեբաններն են ՝

Վլադիմիր Լվովիչ

Բորիս Գերասիմովիչ

Ernst Heinrich Weber- բոլոր տարիքի հայտնի հոգեբան

«В аэропорту»

-Добрый день.

-Добрый день.

-Не могли бы Вы зарегистрировать меня на рейс в Нью Йорк?

 -Предоставьте мне ваш билет и документы, пожалуйста.

— Вот, возьмите.

-Спасибо. Хотели бы Вы место около окна?

— Место около окна, спасибо.

— Какой у вас багаж?

— У меня чемодан и сумка.

— Хорошо. Это ваш посадочный билет. Выход В, прямо в этом направлении. Через пару минут будет вызван ваш рейс. Хорошего пути!

— Большое Вам спасибo__________________________________________________________________________________

_ Добрый вечер. Будьте добры,покажите свой паспорт.

_ Вот,пожалуйста.

_ У Вас есть багаж на сдачу? – Հանձնելու ուղեբեռ ունե՞ք:

_ Да,два чемодана.

__ За сверхнормативный багаж Вам придется заплатить. – Ստիպված կլինեք վճարել ավել կիլոգրամների համար:

_ У Вас есть ручная кладь? – Ձեռքի ուղեբեռ ունե՞ք:

_ Да,конечно,возьмите пожалуйста. _ Այո, ահա խնդրեմ:

_ Вот Ваш посадочный талон. _Ահա ձեր ինքնաթիռ նստելու անցաթուղթը:

Слова для усвоения:

пересадка –   տեղփոխ

окно регистрации – գրանցման պատուհան

хрупкие, бьющиеся  вещи  –փխրուն, կոտրվող իրեր

полёт по расписанию – թռիչքն ըստ չվացուցակի է

Задержка на 25 минут-– 25 րոպե ուշացում

самолет совершил посадку – ինքնաթիռը վայրէջք է կատարել

самолёт вылетел – ինքնաթիռը թռել է

 огнестрельное оружие или легковоспламеняющиеся материалы запрещены– հրազեն կամ դյուրավառ նյութերը արգելվում են

Поставьте ручную кладь на ленту – Դրեք ձեր ձեռքի պայուսակը ռենտգենյան սարքի շարժափոկի վրա:

Սովորողները կազմում են նոր երկխոսություններ՝ հիմք ընդունելով տրված երկխոսությունը և նոր բառապաշարը:

Тексты для чтения и обсуждения

• 1. Замените прямую речь косвенной․
  а) Образец: Я спросил Антона: «Ты увлекаешься спортом?»
  Я спросил Антона, увлекается ли он спортом.
  1. Антон спросил меня: «Ты сфотографируешься с нами?» Я спросил Антона сфотографируется. 2. Анна спросила Нину: «У тебя есть компьютер? У тебя есть принтер? Ты умеешь работать со сканером? Ты пользуешься Интернетом?» Анна спросила Нину, если у неё компьютер, если у неё принтер, умеет или она работать со сканером, пользуешься ли ты интернетом. 3. Я спросил Нину: «Ты интересуешься современной музыкой?» Я спросил Нину, интересуется ли она современной музыкой. 4. Молодой человек спросил меня: «Вы знаете, где здесь остановка автобуса?» Молодой человек спросил, знаю ли я где здесь остановка автобуса. 5. Старый человек спросил меня:
  «Вы поможете мне перейти улицу?» Старый человек спросил меня, помогу ли я ему перейти улицу. 6. Инна спросила Антона: «Ты принесёшь мне диск завтра?» Инна спросила Антона сможет ли он принести диск. 7. Контролёр спросил студента в автобусе: «У вас есть проездной билет?» Контролёр спросил студента в автобусе, если и него проездной билет. 8. Виктор спросил меня: «Ты знаешь, чем увлекается Вера?» Виктор спросил меня, знаю ли я чем увлекается Вера.
• 2. Выполните упражнение по образцу.
  Образец: «Антон, напиши письмо Нине».
  Я сказал, чтобы Антон написал письмо Нине.
  1. «Джон, купи Марии лекарство, она больна». Я сказала Джону, чтобы он купил лекарство для Марии, она больна. 2. «Джон, сфотографируй
  меня и Сергея». Я сказала Джону, чтобы он сфотографиравал меня и Сергея. 3. «Инна, выбери, пожалуйста, подарок Маше». Я попрасила Инну, чтобы она выбрала подарок для Маши. 4. «Жан и Олег! Обязательно побывайте на выставке в Русском музее». Я сказала Жану и Олегу, чтобы они обязательно пошли на выставку в Русском музее. 5. «Мама,
  разреши нам пойти в кино». Я попрасила маме, чтобы она разришила мне пойти в кино. 6. «Луис, подпишите заявление у декана». Я сказала Луису, чтобы он подписал заявление у декана.
• б) Образец: Моя подруга спросила меня: «Ты согласна со мной?»
  Моя подруга спросила меня, согласна ли я с ней.
  1. Родители спросили Бориса: «Ты рад подаркам? Ты доволен своей жизнью? Ты должен поехать на практику? Ты согласен помочь сестре переехать
  на новую квартиру?» Родители спросил Бориса, рад ли подаркам, доволен ли своей жизнью, должен ли поехать на практику, согласен ли помочь сестре переехать на новую квартиру. 2. Нина спросила Бориса: «Ты давно получил последнее письмо? Ты часто получаешь письма? Тебе приятно получать письма?
  Ты сразу отвечаешь на письма? Ты аккуратно отвечаешь на письма? Нина спросила Бориса, давно ли получил последнее письмо, часто ли полчаешь письма, приятно ли получать письма.
  3. Закончите предложения.
  1. Я не знаю, будет ли сведание. 2. Я не видел, был ли он там. 3. Я не помню, надо
  ли взять еду. 4. Знаете ли вы, когда конец урока? 5. Я не знаю, должен ли он сделать это. 6. Я не уверен, пойду ли я на обед. 7. Помнишь ли ты, что у меня день рожденя?

Առողջության գործոնները՝

1. մարզանք
2. առողջ սնունդ
3. շրջակա միջավայր
4. հիգիենա
5. նորմալ հոգեվիճակ
6. վնասակար սովորություն
7. ժառանգականություն
8. աղքատություն
9. կրթություն
10. պատասխանատու վարքագիծ

Հաջորդականությունն ըստ իս ՝

1. Կրթություն
2. Աղքատություն
3. Ժառանգականություն
4. Նորմալ հոգեվիճակ
5. Վնասակար սովորություններ
6. Շրջակա միջավայր
7. պատասխանատու վարքագիծ
8. Հիգենա
9. Մարզանք
10. Առողջ սնունդ

5 կարևոր գործոններ ՝

1․ Կրթություն

2․ Հիգենա

3․Առողջ սնունդ

4․ Պատասխանատու վարքագիծ

5․ Նորմալ հոգեվիճակ