Ֆլորա Աճեմյան

Վանի թագավորությանն անկմանը զուգահեռ Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորվում է նոր հայկական միասնական թագավորությունը: Լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմտյան մասում  մ.թ.ա VII դարի կեսերին ձևավորվում է Հայկազունների  նոր  իշխանապետությունը՝ Արմեն Շուպրիան՝ Սկայորդու գլխավորությամբ:  Նրա որդի Պարույրին վիճակված էր մասնակցել մ.թ.ա 612 թ.-ին Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեի գրավմանը և հայկական նոր թագավորության ճաշտոնական հռչակմանը: Արդեն մ.թ.ա VI դարի սկզբին նոր արքայատոհմի նստավայրն է դառնում Տուշպա- Վանը:
 Պարույր Սկայորդի Հայկազունուն հա­ջորդած թագավորներից նշանավոր էր Երվանդ Ա Սակավակյացը (մ. թ. ա. 580-570- ական թթ.), որի անունով է կոչվել արքա­յատոհմը՝ Երվանդյաններ: Նրա օրոք հա­յոց բանակն ունեցել է 40-հազարանոց հե­տևակ և 8-հազարանոց հեծելազոր, արքունի գանձարանը՝ ավելի քան 3 հազար արծաթ տաղանդ: Պետության մայրաքաղաք է հռչակվել Արմավիրը: Մ. թ. ա. VI դ-ի 70- ական թթ-ին Հայոց թագավորությունը մա­րական հզոր տերության դեմ պայքարում ճանաչել է նրա գերիշխանությունը:
Հերոդոտոսը, վկայակոչելով Հեկատեոս Միլեթացու աշխարհացույցը, մ. թ. ա. VI-V դդ-ում Հայաստանը ներկայացրել է հայերով բնակեցված միաձույլ, ընդար­ձակ երկիր, որն ամբողջությամբ ընդգրկել է Հայկական լեռնաշխարհը: Հայոց հեծյալ և հետևակ զորքերը Տիգրանի ու նրա զորա­վար Եմբասի գլխավորությամբ մասնակ­ցել են Նոր Բաբելոնիայի դեմ Կյուրոս II-ի հաղթական պատերազմին և Բաբելոն քաղաքի գրավմանը (մ. թ. ա. 538/537): Տիգրանին հաջորդել է Վահագն որ­դին, որի օրոք (մ. թ. ա. մոտ 524-515) Հայաստանը հավանաբար եղել է Աքեմե­նյան աշխարհակալությանը ենթակա վարչամիավոր՝ սատրապություն: Դարեհ l Աքեմենյանի գահակալման (մ. թ. ա. 522-486) սկզբին, ի թիվս բազմաթիվ երկրների, Հայաստանը նույնպես ապս­տամբել է պարսից գերիշխանության դեմ: Սակայն մ. թ. ա. 522-520-ին հայերը միայն հինգերորդ ճակատամարտից հե­տո են ընդունել Դարեհ l-ի գերիշխանու­թյունը: Այդ իրադարձությունների մասին է Դարեհ l-ի Բեհիսթունյան եռալեզու ար­ձանագրությունը, որտեղ հին պարսկերենով Հայաստանն անվանվում է Արմինա, էլա­մերենով’ Հարիմինույա, աքքադա-բաբելոներենով’ Ուրաշտու (Ուրարտու):Մ. թ. ա. V դ-ի 1-ին քառորդին Հայաս­տանը հիշատակվում է որպես Աքեմե­նյան տերության առանձին (ըստ Հերոդոտոսի’ XIII) սատրապություն, որտեղ շա­րունակում էին իշխել (իբրև սատրապ – թագավորներ) Հայկազուն Երվանդունիները: Մ. թ. ա. 331-ի հոկտ. 1-ին Ալեք­սանդր Մակեդոնացու դեմ Գավգամելայի ճակատամարտում Դարեհ III Կոդոմանոսի պարտությունից հետո նրա բանա­կում կռվող Մեծ Հայքի զորքերը’ սատ­րապ Օրոնտես-Երվանդ Գ-ի (մ. թ. ա. 336-մոտ 300), և Փոքր Հայքինը’ Միթրաուստեսի գլխավորությամբ, վերադարձել են Հայաստան և հռչակվել իրենց երկր­ների անկախ թագավորներ: Երկու երեք տարի անց Ալեքսանդրի զորաբանակներից մե­կը Մենոն զորավարի գլխավորությամբ ներխուժել է Հայաստան’ փորձելով զավթել Սպերի (Բարձր Հայքի նահանգ) ոս­կեբեր հանքերը: Ստրաբոնի վկայու­թյամբ՝ հայերը ոչնչացրել են Մենոնի բա­նակը, իսկ զորավարին՝ «խեղդամահ արել»: Դրանից հետո Ալեքսանդրը նոր զորք չի ուղարկել Հայաստան:
Պարույր Սկայորդի, մ.թ.ա. VII դարի Հայոց թագավոր, հիշատակվում է Մովսես Խորենացու կողմից։ Ըստ Պատմահոր տվյալների, Պարույրը «ոչ փոքր օգնություն է ցույց տվել մարացի Վարբակեսին՝ թագավորությունը Սարդանապալից վերցնելու» գործում, քանի որ Վարբակեսը իր կողմն էր գրավել «քաջ նախարար Պարույրին՝ խոստանալով նրան թագավորության պատիվ և ձև»։ Խորենացին այնուհետև նշելով, որ մարացի Վարբակեսը թագադրել է Պարույրին, համարում է նրան Հայոց առաջին թագավորը։ Նա մեծ օգնություն է ցույց տվել մարերի թագավորին գրավելու Ասորեստանը։Հայ ժամանակակից ուսումնասիրողներից ոմանք նույնացնում են Պարույրին մ.թ.ա. VII դարի 70-ական թթ. Հայաստան և Ասորեստան արշաված սկյութների առաջնորդ Պարտատուայի հետ, որը հիշատակվում է հույն պատմիչ Հերոդոտոսի կողմից, ինչպես նաև ասորեստանյան արձանագրություններում։ Ենթադրվում է, որ սա եղել է Արմե Շուպրիա ցեղային միության առաջնորդը և հիմնադրել է առաջին հայկական պետական միավորումը։ Պարույր Սկայորդին դաշնակցել է Ասարհադոնի հետ՝ դաշինքն ամրապնդելով Ասարհադոնի դստեր հետ ամուսնությամբ:

Երվանդ Ա Սակավակյաց (ծն. և մահվան թթ. անհայտ), Հայոց թագավոր մ.թ.ա. 570-560-ական թվականներին։ Երվանդի մասին ավանդախառն տեղեկություններ են հաղորդում Մովսես Խորենացին և Քսենոփոնը։ Խորենացին նրան անվանում է «Սակավակյաց»՝ նկատի ունենալով նրա թագավորելու կարճատևությունը։ Ինչպես նշում է Քսենոֆոնը, Երվանդն ունեցել է ընդարձակ տիրապետություն, շուրջ 3000 արծաթ տաղանդ հարստություն, 40 հազար հետևակային և 8 հազար հեծելակային զինվորական ուժ։ Երվանդն իր արքունիքը շրջապատել է հայ ավագանու ներկայացուցիչներով՝ «պատվավոր հայերով»։ Ելնելով Երվանդունիք գավառի տեղադրությունից՝ ուսումնասիրողները ենթադրում են, որ Երվանդի օրոք հայկական թագավորության մայրաքաղաքը եղել է Տուշպա-Վանը։ Մ.թ.ա. 585-550 թվականներին Աժդահակ թագավորի դեմ կռվում պարտվելով՝ Երվանդը ճանաչել է նրա գերիշխանությունը, վճարել տարեկան 50 տաղանդ հարկ, հայկական զորամասերով մասնակցել Մարաց արշավանքներին։ Սակայն, երբ Աժդահակը պատերազմի է դուրս եկել Բաբելոնիայի դեմ, Երվանդը հրաժարվել է մասնակցել։ Մարաստանի զորքերի գլխավոր հրամանատար Կյուրոս Աքեմենյանը ներխուժել է Հայաստան, կալանավորել Երվանդին և նրա ընտանիքին։ Երվանդի գահաժառանգ որդի Տիգրանի միջնորդությամբ կնքվել է նոր հաշտություն. Երվանդը վերստին ճանաչել է Աժդահակի գերիշխանությունը, տարեկան վճարել 100 տաղանդ հարկ, պարտավորվել զորքի կես մասով մասնակցել արշավանքներին։ Ըստ ավանդական պատմության, Երվանդի որդիներն էին Տիգրանը և Շավարշը, իսկ դուստր Տիգրանուհուն կնության էին տվել Աժդահակին։ Հետագայում հայկական ուժերը մեծապես օժանդակում են Կյուրոս Մեծին գրավել Մարաստանը։ «Կյուրոպեդիա» աշխատությունից տեղեկանում ենք, որ Հայաստանից մարերի դեմ կռվին մասնակցել են 20 հազար հեծելազոր և 4 հազար հետևակ։ Մարաստանի դեմ Երվանդի և նրա որդի Տիգրանի պայքարը արտացոլվել է հին հայկական բանահյուսության մեջ, որից պահպանվել են պատառիկներ։Երվանդ Ա-ի ծագման մասին տեղեկությունները հակասական են՝ ըստ առաջին վարկածի, որը հիմնվում է Պերգամոն քաղաքից 12 կմ հեռավորության վրա գտնված հունարեն արձանագրության վրա, որտեղ Երվանդունիներին վերագրվում է Բակտրիական ծագում, ենթադրվում է, որ Երվանդը Բակտրիայի տարածքը բնակեցնող սկյութական ծագում ունեցող Սակերի ցեղամիության ռազմառաջնորդներից էր, որը իր զորագնդի հետ մասնակցելով Հրաչյայի կամ Արտաշես Առաջինի Փոքր Ասիա կատարած արշավանքներին, դարձել է նրանց մերձավոր զորավարներից մեկը: Ըստ երկրորդ վարկածի, որը հիմնվում է Հերոդոտոսի և Քսենոփոնի երկերի, ու հայկական հնավանդ նախնյաց պատմության վրա, որտեղ Երվանդ Ա-ն համարվում է Հայկազյան հնամենի արքայատան ներկայացուցիչ, ենթադրվում է, որ Երվանդ Ա-ն սերում է հին հայկական Սիսակյանների տոհմից, հանդիսանալով Հրաչյայի կամ Արտաշես Առաջինի ազգականը և Մ. Խորենացին նրան անվանել է <Սակավակյաց> ոչ թե նկատի ունենալով նրա թագավորելու կարճատևությունը (10 տարի գահակալելը բավական մեծ ժամանակահատված է), այլ ի նկատի է ունեցել Սիսակյան տոհմի կողմից (Ասքանազյան ծագում ունեցող՝ հայ Սյունիների նախարարական տունը, որոնք բնակվում էին պատմական Մեծ Սյունիքում /Սիսական/ և Փոքր Սյունիքում /Արցախ/) Հայոց արքա կարգվելու կամ կայունացվելու փաստը: 

Տիգրան Երվանդյան (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են), Հայոց թագավոր մ.թ.ա. մոտ 560-535 թվականներին։ Հաջորդել է հորը՝ Երվանդ Ա Սակավակյացին։ Վարել է Հայաստանը Մարաստանի գերիշխանությունից ազատագրելու քաղաքականություն՝ նրա դեմ պայքարում կողմնորոշվելով դեպի նոր ձևավորող Աքեմենյան Պարսկաստանը։ Այդ մասին են վկայում Տիգրան Երվանդյանի և Աքեմենյան տերության հիմնադիր Կյուրոսի անձնական բարեկամության վերաբերյալ պահպանված ավանդախառն տեղեկությունները։
Տիգրան Երվանդյանը մասնակցել է Մարաստանի թագավոր Աստիագեսի դեմ Կյուրոսի պատերազմին, որն ավարտվել է Մարաստանի պարտությամբ և Աքեմենյան պետության հիմնադրմամբ։ Ըստ հայկական ավանդության, Տիգրան Երվանդյանը այդ հաղթական մարտում սպանել է Աժդահակին։ Տիգրան Երվանդյանի օրոք Հայաստանը, պահպանելով ներքին անկախությունը, տուրք է վճարել Աքեմենյան Պարսկաստանին և իր զորքերով մասնակցել նրա մղած պատերազմներին։ Տիգրան Երվանդյանը կարողացել է հպատակեցնել Հայաստանի հյուսիս-արևմուտքի սահմանին բնակվող խալդայների ռազմատենչ ցեղախմբին։ Տիգրան Երվանդյանի տերության տարածքը մոտավորապես համապատասխանել է Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններին։ Հետագայում Կյուրոսը Հայաստանը վերածել է Աքեմենյան պետությանը ենթակա մարզի՝ սատրապության։ Տիգրան Երվանդյանի հետագա ճակատագրի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել։
Դեռ մ.թ.ա. 612 թվականին մարական և բաբելոնական զորքերը, որոնց հետ միասին կռվում էին նաև հայկական զորաբանակներ, գրավեցին Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն և կործանեցին այն։ Հայոց թագավորը փորձեց իր դաշնակիցներից՝ մարերից ու բաբելոնցիներից, աստիճանաբար հեռանալ և երկրի անվտանգությունն ապահովելու համար ամրացնել պետության բերդերն ու ամրոցները։ Մարական զորքերը մ.թ.ա. 585 թվականի մայիսի 28-ին ճակատամարտ տվեցին Լյուդիական թագավորության բանակներին Հալիս գետի մոտ։ Այն ավարտվեց արևի խավարման պատճառով, ինչը կողմերը համարեցին աստվածային նշան։ Պատերազմը դադարեց, երկու կողմերի միջև սահման ճանաչվեց Հալիս գետը, իսկ մինչև այն ընկած հողերը հանձնվեցին Երվանդականների թագավորությանը։
Երվանդ Սակավակյացից հետո գահ է բարձրանում իր որդիներից Տիգրանը:Հայոց թագավորության սահմանները հարավ-արևելքում հասնում էին մինչև Մարաստան, իսկ հյուսիս-արևմուտքում՝ մինչև Սև ծովի ափերը։ Այն ներառում էր ոչ միայն Վանի թագավորության ողջ տարածքը, այլև անդրեփրատյան մի շարք երկրամասեր։ Նշանակալից էին թագավորության ռազմական ուժերը։ Երվանդականների թագավորությունը հզոր դաշնակից է ձեռք բերում ի դեմս պարսից արքա Կյուրոս Մեծի, ով ապստամբեց մարական տիրապետության դեմ։Տիգրան Երվանդյանը պարսից զորավար Կյուրոսի հետ մ.թ.ա. 550 թվականին մասնակցել է Մարաստանի, իսկ մ.թ.ա. 538 կամ 537 թվականին Բաբելոնի թագավորությունների կործանմանը։ Զորավարը հիմնադրում է նախադեպը չունեցող աշխարհակալ մի կայսրություն, որն իր սերունդների՝ Աքեմենյանների անունով կոչվում է Աքեմենյան Իրան՝ արիացիների պետություն։ Կյուրոս Մեծը՝ Երվանդ թագավորին ու իր ընտանիքին գերած մարական զորավար Կյուրոսի թոռը, Աքեմենյան պետության սահմաններն արևմուտքում հասցնում է մինչև Եգեյան և Միջերկրական ծովեր, արևմուտքում՝ Ինդոսի հովիտ (արևմտյան Հնդկաստան)։ Եգիպտոսը նվաճվում է մ.թ.ա. 525 թվականին։ Հյուսիսում բնական սահմանը Մեծ Կովկաս լեռնաշղթան էր։ Հայոց թագավորությունը, լինելով Կյուրոս Մեծի դաշնակիցը, իր արտոնյալ տեղն ուներ այդ տերության մեջ՝ շարունակելով մնալ գործնականում անկախ պետություն։Տիգրանին հաջորդել է Վահագն Երվանդյանը։ Մովսես Խորենացին նմանեցրել է նրան հայոց աստվածներից Վահագնի հետ։ Այս թագավորների օրոք Վանը շարունակում էր մնալ հայոց պետության մայրաքաղաք։ Երկրորդ կարևոր քաղաքն էր Անի-Կամախը (Բարձր Հայքում), որը հոգևոր ու մշակութային կենտրոն էր։ Իրանում գահ է բարձրանում Կյուրոսի որդի Կամբյուսես II-ը։ Աքեմենյան կայսրությունում քաղաքական վիճակն արմատապես փոխվեց, երբ իշխանության գլուխ եկավ Դարեհ Ա Վշտասպ թագավորը։

Սյունակներից ընտրել մեկական արմատ և կազմել 5 բարդ բառ։

1․Խոսք Քանդել

2․Գարի Բխել

3․Տուն Հող

4․Առատ Կռիվ

5․Սև Հաց

1․Խոսքակռիվ

2․Գարահաց

3․Տնաքանդ

4․Առատաբուխ

5․Սևահող

Արատեսի ճանապարհը շատ դժվարանցանելի էր, բայց և գեղեցիկ։Հասնելով Արատես ծանոթացանք տեղանքին և ճաշեցինք։Արատեսում ձեռք բերեցի շատ ընկերներ որոնց հետ ժամանակը ուղղակի թռչում էր։Սկզբում ինձ համար դժվար էր գտնվում էի օտար միջավայրում, բայց սկսեցի հարմարվել։Երեկոն անցկացրեցինք խարույկի մոտ, երեխաներին սկսեցի ավելի լավ ճանաչել և բոլորի հետ մտերմացա, բոլորս կիսվում էինք մեր տպավորություններով, ասմունքում էինք, երգում էինք ու պարում։Ընկեր Նելլիի հետ ուսումնասիրեցինք համաստեղությունները։Առավոտյան օգնեցինք ուսուցիչներին նախաճաշ պատրաստել և սեղան դնել, նախաճաշելուց հետո բարձրացանք Սմբատաբերդ, որտեղ էլ ընկեր Սամվելը պատմեց բերդի մասին։Եկավ վերադառնալու ժամանակը չնայած ոչ ոք ցանկություն չուներ վերադառնալու։Արատեսից դուրս գալուն պես ուղևորվեցինք Սևանա լիճ։Երկար ճանապարհից հետո հասանք Երևան։

• 

Սեպտեմբերի 1-ին մի խումբ աշակերտների հետ հաղթահարեցինք Արագածի հարավային բարձունքը։Քանի որ ես նոր Սեբաստացի եմ ինձ սպասվում էր անակնկալ, չհասած հարավային գագաթը ընկեր Ալբերտը փակեց աչքերս և մոտեցրեց 300 մետր խորություն ունեցող խառնարանին և ես մկրտվեցի։Իսկապես շատ գեղեցիկ տեսարան էր և ես ուղղակի վայելում էի այդ պահը։Մեզ հետ էին՝ ընկեր Սամվելը, ընկեր Նելլին և Ընկեր Մարիամը։Արշավը օգնեց նաև ավելի ընկերանալ և համախմբվել։

• 

• 

Լճի հին նախնին համարվել է Բոնևիլ խոշոր քաղցրահամ լիճը, որը երբեք հոսք չի ունեցել օվկիանոս: Մեծ Աղի լճի չափերը տեսնելիվ կարելի է դատել պատկերացնելով նախորդ լճի չափը, ժամանակակից լճի տարածքում առկա նստվածքներից: Մինչև 1848 թվական մորմոնների ժամանելը, լճի ափերը ամայի անապատներ էին: Արհեստական ոռոգման օգնությամբ լճի շրջակայքը պիտանի գյուղատնտեսության համար: Ջորդան լճի ափին մորմոնները հիմնեցին Սոլթ-Լեյք-Սիթի քաղաքը, որը ներկայումս Յուտայի մայրաքաղաքն է և լճի խոշորագույն բնակավայրը: Լճափի մյուս ամենախոշոր քաղաքը Օգդենն է: Լիճը հատվում է արհեստական հողաթմբի վրա կառուցված Հարավխաղաղօվկիանոսյան երկաթուղով։ Ջրի մակարդակը Մեծ Աղի լճում մեծապես պայմանավորված է մթնոլորտային տեղումների քանակից: Տարեցտարի այն փոփոխվում է, և համապատասխանաբար, լճի տարածքը ենթարկվում է փոփոխությունների: Այսպիսով, 1850 թվականին լճի տարածքը 4.6 հազար կմ² էր, ընդամենը մի քանի տարի հետո, 1873 թվականին՝ 5.7 հազար կմ²: 20-րդ դարի սկզբին Մեծ Աղի լիճը գրեթե չորացավ,իսկ 1925 թվականին նրա տարածքը նույնիսկ մոտեցավ 5 հազար կմ²: Ջրի աղիությունը լճում պայմանավորված է լճի մակերեսից: Առանձին տարիներ այն հասնում է 300 ‰: Արձանագրված ամենացածր աղիությունը 137 ‰ է: Լճի միջին խորությունը 4,5-7,5 մ է, ամենամեծը `15 մ: Դարի ընթացքում լճի մակարդակի տատանումները կազմում մոտ 5 մ է: Բարձրությունը ծովի մակարդակից `1280 մ: Արտահոսք չունի, լիճ են հոսում փոքր գետեր Բերը (խոշորագույնը), Վեբերը, [[Ջորդան (գետ) և այլ: Լճի հին նախնին համարվել է Բոնևիլ խոշոր քաղցրահամ լիճը, որը երբեք հոսք չի ունեցել օվկիանոս: Մեծ Աղի լճի չափերը տեսնելիվ կարելի է դատել պատկերացնելով նախորդ լճի չափը, ժամանակակից լճի տարածքում առկա նստվածքներից: Մինչև 1848 թվական մորմոնների ժամանելը, լճի ափերը ամայի անապատներ էին: Արհեստական ոռոգման օգնությամբ լճի շրջակայքը պիտանի գյուղատնտեսության համար: Ջորդան լճի ափին մորմոնները հիմնեցին Սոլթ-Լեյք-Սիթի քաղաքը, որը ներկայումս Յուտայի մայրաքաղաքն է և լճի խոշորագույն բնակավայրը: Լճափի մյուս ամենախոշոր քաղաքը Օգդենն է: Լիճը հատվում է արհեստական հողաթմբի վրա կառուցված Հարավխաղաղօվկիանոսյան երկաթուղով։ Ջրի մակարդակը Մեծ Աղի լճում մեծապես պայմանավորված է մթնոլորտային տեղումների քանակից: Տարեցտարի այն փոփոխվում է, և համապատասխանաբար, լճի տարածքը ենթարկվում է փոփոխությունների: Այսպիսով, 1850 թվականին լճի տարածքը 4.6 հազար կմ² էր, ընդամենը մի քանի տարի հետո, 1873 թվականին՝ 5.7 հազար կմ²: 20-րդ դարի սկզբին Մեծ Աղի լիճը գրեթե չորացավ,իսկ 1925 թվականին նրա տարածքը նույնիսկ մոտեցավ 5 հազար կմ²:

Արատեսը գյուղը գտնվում է Վայոց ձորի մարզում։13-րդ դարի վերջին Ստեփանոս արքա Օրբելյանը Արատեսի վանքը իր կալվածքներով հանձնել է Նորավանքին՝ որպես ամառանոց, իսկ 1301 թվականին վանքին է նվիրել Գեղարքունիք գավառի ութ գյուղ: Վանքում 1303 թվականին գրիչ Խաչատուր Երզնկացին Ստեփանոս արք. Օրբելյանի պատվերով ընդօրինակել է Գրիգոր Նյուսացու «Մեկնութիւն ժողովողին» աշխատությունը: Վանքի տարածքում կան 10–17-րդ դարի խաչքարեր և տապանաքարեր:
Արատեսի վանքի Սբ. Սիոն միանավ թաղածածկ եկեղեցին (10-րդ դար) ունի երեք ավանդատուն՝ խորանի երկու կողքերին և հյուսիսային պատին կից: Նրանից հարավ Ս. Աստվածածին եկեղեցին (11-րդ դար) է, որը մեկ զույգ որմնամույթերով գմբեթավոր դահլիճ է: Նրա և Ս. Սիոն եկեղեցու միջև 13-րդ դարում կառուցվել է քառակուսի հատակագծով, արևելքում՝ զույգ ավանդատներով գավիթ: Ս. Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան ճակատին կից 1270 թվականին Հայրապետ աբեղան գավիթ է կառուցել (ճարտարապետ Սիրանես)՝ փոխհատվող կամարների կիրառմամբ իրականացված ծածկով, որի կենտրոնում շթաքարային մշակումով երդիկով գմբեթն է (քանդվել է 1970-ական թվականներին): Վանքին 1073 թվականին ոմն Արտավազդ նվիրել է Եղեգիսի այգին և կալվածքներ: 1220 թվականին իշխան Վասակ Խաղբակյանը Արատեսի վանքի պատին արձանագրել է Վայոց ձորի ամրոցների ազատագրման փաստը:

3.  Ответьте  на вопросы. Запишите ответы:

+ да                 

Это хлеб?         -Да,это хлеб
 Это стол?  -Да,это стол.
 Это мама?  -Да,это мама
 Это дети?   -Да,этодети 
Это врач?  -Да,это врач.
 Это сад? – Да,это сад.

– нет

Это дедушка?   Нет, это не дедушка.
Это парк?    Нет, это не парк.
Это студент? Нет, это не студент.
Это книга?   Нет, это не книга.
Это кот?     Нет, это не кот.
Это семья? Нет, это не семья.

4. Задайте вопросы:
Это мальчик. Это он?

1) Это мама. Это она?                     7) Это врач. Это он?

2) Это студент. Это он?                8) Это бабушка. Это она?

 3) Это сын. Это он?                       9) Это папа. Это он?

  4) Это отец. Это он?                      10) Это дедушка.Это он?

  5) Это девочка. Это она?                 11) Это муж. Это он?

  6) Это собака. Это она?                   12) Это жена. Это она?

5.Пишите предложения:

Это метро, какое? Большое
Это шкаф, какой? Ввсокий
Это дети, какие? Милые
Это книга. какая? Старая
Это сад, кокой? Разнацветный
Это мама и папа, какие? Усердные
Это врач, какой? Умный
Это стол и хлеб, какие? каменные
Это студент, кокой? Сильный
Это дом и сад. какой? Огромные
Это семья, какая? заботливая
Это дочка, какая? изяшная
Это сын, какой? красивый
Это стол и стул, какие?каменные

Լուսամփոփի՜ պես աղջիկ՝ աստվածամոր աչքերով,
Թոքախտավոր, թափանցիկ, մարմինի՜ պես երազի,
Կապու՜յտ աղջիկ, ակաթի ու կաթի պես հոգեթով,
Լուսամփոփի՜ պես աղջիկ…

Ես ի՞նչ անեմ, ի՞նչ անեմ, որ չմեռնի իմ հոգին,
Որ չմարի իմ հոգին քո ակաթե աչքերում․
Ես ի՞նչ անեմ, որ մնա ծիածանը երեքգույն,
Որ չցնդի, չմարի՜ իմ հոգու հեռուն…

Լուսամփոփի՜ պես աղջիկ՝ աստվածամոր աչքերով,
Թոքախտավոր, թափանցիկ, մարմինի՜ պես երազի,
Կապո՜ւյտ աղջիկ, ակաթի ու կաթի՜ պես հոգեթով,
Լուսամփոփի՜ պես աղջիկ…

Ո՞վ կհանդիպի, ո՞վ կբարևի,
Ո՞ւմ հոգեհամբույր խոսքը կլսեմ։
Ո՞ւմ ուրախացած դեմքը կարևի՝
Բարեկամական հրճվանքով վսեմ։

Ո՞վ կհամբուրի, ո՞վ կհեկեկա,
Ո՞վ կhիանա անսուտ հրճվանքով։
Գուցե աշխարհում, դուրսը մեկը կա,
Որ ապրում է իմ անուրախ կյանքով։

Գուցե իմ սրտում, երգերում իմ մութ,
Խոսքերում՝ ասված իմ հոգու մասին —
Հեռավոր մեկի անրջանքն եմ սուտ՝
Նետված աշխարհի անսուտ երազին։

Գուցե՝ ապրելով նրա երազում՝
Երգում եմ նրա տագնապները խոր—
Եվ թվում է ինձ աշխարհի մուժում,
Որ ի՛նձ եմ երգում, կյանքս մենավոր։—

— Ողջո՛ւյն քեզ, անհայտ, անծանոթ ընկեր,
Խաղաղությո՛ւն քեզ, հեռավոր եղբայր.
— Ողջո՜ւյն ձեզ, վաղվա չծնված կյանքեր։

— Ես՝ եղբայրորեն ու մտերմաբար՝
Ողջունում եմ ձեզ անցած խավարի
Իմաստուն, տխուր ժպիտով բարի…

Ինձ համար առօրյա գեղեցկությունը մաքուր պահել այն անկյունը որտեղ անցկացնում եմ իմ օրը։ Ես ինքս եմ զբաղվում իմ անկյան մաքրությամբ, դասավորությամբ։Տանից դուրս գալուց հետո ոչ ոք իրավունք չունի մտնել իմ անկյուն, իսկ դրսում տանել չեմ կարողանում երբ աղբը գետնին են գցում։

Վանի թագավորություն, հայկական պետություն Հայկական լեռնաշխարհում՝ մ.թ.ա. 9-6-րդ դարերում։ Թագավորության արքաների թողած արձանագրություններում երկիրը կոչվում է «Բիայնիլի», երբեմն՝ «Նաիրի», ասորեստանյան աղբյուրներում այն հիշատակվում է որպես «Ուրարտու», իսկ Աստվածաշնչում՝ «Արարատյան թագավորություն» անուններով։Թագավորության հիմնադիր արքա է հիշատակվում Արամեն, որը կառավարել է մ․թ․ա 860-840 թվականներին։ Նրա մասին տեղեկութոյւններ է պահպանվել Ասորեստանի Սալմանասար Գ թագավորի (մ.թ.ա. 859-824) արձանագրություններում։ Արամեին հաջորդել է Սարդուրի Ա-ն, որը մ․թ․ա․ 830-ական հզորացրել է երկիրը և Վանա լճի ափին հիմնել Վան (Տուշպա, Տոսպ) մայրաքաղաքը, որի անունից էլ առաջացել է թագավորության անունը՝ Վանի թագավորություն։ Սարդուրի Ա-ին հաջորդում է Իշպուինին, որը իր որդի Մենուայի հետ իրականացնում է մի շարք բարեփոխումներ և շարունակում հզորացնել երկիրը։ Վանի թագավորությունը իր հզորության գագաթնակետին է հասել Արգիշտի Ա-ի գահակալման ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 786-764)։ Նա կազմակերպել է մի շարք արշավանքներ դեպի Ասորեստան և այլ երկներ։ Նա շրջափակման մեջ է գցել Ասորեստանը, որի հետևանքով հակառակորդի զորավարները սարսափում էին նրանից և ասում, որ «նրա անունը հնչում է ինչպես ծանր հողմ»։ Արգիշտի Ա-ից հետո գահը անցնում է նրա որդի Սարդուրի Բ-ին, որը նույնպես շարունակում է տարածքային նվաճումները։ Սարդուրի Բ-ից հետո երկրում սկսում է անկման ժամանակաշրջան, որի ժամանակ գահակալում են Ռուսա Ա-ն, Արգիշտի Բ-ն, Ռուսա Բ-ն, Սարդուրի Գ-ն, Սարդուրի Դ-ն, Էրիմենան, Ռուսա Գ-ն և Ռուսա Դ-ն։ Թագավորությունը վերջնական անկում է ապրում մ․թ․ա 590 թվականին։

Մենուա արքա

Իշփուինիի և Մենուայի համատեղ թագավորության տարիներին Վանի թագավորության սահմանները ընդարձակվել են (հարավ-արևելքում հասնելով մինչև Մանա և Բարշուա երկրները, մոտենալով Ասորեստանի արևելյան սահմաններին)։ Մենուայի միանձնյա թագավորության օրոք Վանի թագավորությունն ապրել է ռազմաքաղաքական վերելք։ Կենտրոնական և ծայրամասային մարզերում՝ Վանա լճի շրջակայքում, Արածանիի և Արաքսի վերին հոսանքներում, Կարինի (Էրզրումի) դաշտում Մենուան կառուցել է բազմաթիվ ամրոցներ (ինչպես նաև տաճարներ)։ Դա հնարավորություն է տվել ապահովելու պետության անվտանգությունը, հաստատվելու նվաճված երկրներում և հետագա արշավանքներով գրավելու նոր շրջաններ։ Հյուսիսում Մենուան հասել է Կարսի շրջան, Ճորոխի ավազան և Արարատի հյուսիսային ստորոտները (որտեղ, Արաքսի աջ ափին, կառուցել է Մենուախինիլի քաղաք-ամրոցը)։ Դիաուխի (Տայք), Էթիունի, Էրիկուախի և այլ երկրների դեմ տարած հաղթանակները զգալիորեն ամրապնդել են Վանի թագավորություն դիրքերը հյուսիսում։ Այնուհետև Մենուան ռազմական գործողություններ է ծավալել արևմուտքում և հարավ-արևմուտքում՝ Ծուփանիում (Ծոփք), Ալզիում (Աղձնիք), անդրեփրատյան Մելիտեայում (Մալաթիա)։ Մենուան ստեղծել է ոռոգման լայն ցանց։ Ոչ միայն Վանի թագավորությունում, այլ Հին Արևելքում ուրույն տեղ է գրավել Մենուայի կառուցած վիթխարի ջրանցքը՝ շուրջ 80 կմ երկարությամբ, որը խմելու և ոռոգելու ջուր է մատակարարել (այժմ էլ գործում է) Վանի թագավորության մայրաքաղաք Տուշպային (Վան)։ Մենուան ջրանցքներ է անցկացրել Վանա լճի հյուսիսային, հարավային ու արևելյան ավազաններում և հարակից շրջաններում։

Արգիշտի Ա

Արգիշտի Ա  Վանի թագավորության արքա մոտ մ.թ.ա. 786 թվականից։ Մենուա թագավորի որդին և հաջորդը։ Արգիշտի Ա-ի գահակալության տարիներին Վանի հայկական թագավորությունը հասել է հզորության գագաթնակետին։ Արգիշտի Ա գործունեությունը վերականգնվում է ճշգրիտ ժամանակագրությամբ շնորհիվ «Խորխոռյան տարեգրության», որում իրադարձությունները ներկայացվում են հանգամանորեն։Արգիշտի Ա-ի կառավարման տարիների պատմության համար արժեքավոր աղբյուր են նրա անունով Հայկական լեռնաշխարհի զանազան վայրերում պահպանված սեպագիր արձանագրությունները (ավելի քան 30), մասնավորապես Վան քաղաքի միջնաբերդի Խորխոր կոչվող ժայռին փորագրված տարեգրությունը և նրա կրկնօրինակը։ Խորխոռյան տարեգրությունը փորագրված է Վանի ժայռի հարավարեվմտյան կողմում, որի ոչ լրիվ պահպանված մասերը գրված ութ սյունակով, կազմում են, 380 տող։ Խորխոռյան տարեգրության կրկնօրինակի Վանի Սուրբ Սահակ եկեղեցուց գտնված երկու հատվածները պարունակում են 138 տողեր, որոնք չեն պահպանվել ժայռի վրա։ Ուստի տարեգրության սկզբնական բնագիրը պետք էր անցներ 500 տողից։

Արգիշտի Ա-ից մեզ հասած սեպագիր արձանագրությունների համաձայն նրա գահակալության հենց երկրորդ տարին (Ք.ա. 785 թ) խիստ հագեցած էր հայկական երկրամասերի միավորման գործի շարունակմանն ուղղված ձեռնարկումներով։ Այդ նպատակով նախ նա իր թագավորությանն է միավորում Դիաուխի Տայքը, որը հարուստ էր մետաղահանքերով։ Կենտրոնական իշխանությանը հարկատվության եվ պատերազմի ժամանակ զորքերի տարադրման պայմանավորվածություն է կայանում։

Արգիշտի Ա-ն նմանապես Արարատյան թագավորության սահմանների մեջ է ներառում էթիունյան դաշնության երկրամասերը եվ հարեվան տարածքները։ Ի թիվս միացրած երկրամասերի հիշատակվում են Լուշա, Կատարզա եվ Վիտերուխի միությունը, էրիախին, Աբունին (հետագայում Հավնունիք)։ Կարսի սարահարթով Արգիշտին անցնում է Զաբախա (Ջավախք) այնտեղից հասնելով Հզոր Սիրիմու լեռանը (հետագայում Սուրամի լեռներ)։ Նա վերադառնում է Վիտերուխիի ճանապարհով։ Տարեգրության մեջ Արգիշտին հայտնում է, որ «այս մեծագործությունները կատարեց մեկ տարում»։ Արգիշտի Ա-ի հյուսիսային արշավանքները շարունակեցին հաջորդ տարի։ Նա իր տերությանն է միացնում Աբիլիանի երկիրը (հետագայում Աբեղեանք գավառը), էթիունյան միության մաս կազմող Ուդուրի-Էթիունի («Ջրային էթիունի») երկրամասը Սևանա լճի հյուսիսային ավազանում, նաև այլ փոքր իշխանություններ։

Армения – музей под открытым небом. 
Республика Армения – маленькая страна с большой историей, страна, богатая таинственными преданиями и легендами.
Согласно одной из них, после Всемирного потопа ковчег прародителя человечества Ноя пристал к подножью библейской
горы Арарат. Здесь Ной поселился вместе со своими детьми и
внуками и основал город Нахичеван. Отсюда потомки Ноя расселились впоследствии по всему миру. Поэтому путешествие в
Армению можно назвать возвращением к истокам.
Ни одна страна в мире за свою историю не имела так много
столиц, как Армения. Среди них были Ван, Армавир, Ервандашат, Арташат, Тигранакерт, Вагаршапат, Двин, Багаран,
Ширакаван, Карс, Ани и, наконец, Ереван.
Библейская легенда повествует, что Ной во время потопа впервые увидел сушу на том месте, где сейчас расположен
Ереван и сказал: «Еревум э», что по-армянски означает «видна», т.е. видна суша. Отсюда и происходит название Еревана
– столицы Республики Армения, одного из древнейших городов
мира.
Правнук Ноя Айк (Гайк) Азганаз («высокий», «слава нации»), согласно «Истории Армении» «отца армянской историографии» Мовсеса Хоренаци, стал основателем династии первых армянских царей и родоначальником армян. Легенда  гласит, что по предложению ассирийского царя Бэла Айк участвовал в постройке Вавилонской башни. Пытаясь хитростью
подчинить себе Айка, Бэл предложил ему избрать любые, даже
самые плодородные земли Вавилона для переселения в пределы своих владений. Айк категорически отказался. Тогда Бэл
объявил войну Айку. Решающая битва произошла у озера Ван,
где войска Бэла были разбиты, а он сам погиб от стрелы Айка.
На месте сражения было основано поселение Айкашен в честь
победителя. Айк начал объединение армянских княжеств в единое царство. Самоназвание армян – «хай» («hai») произошло от
армянского Айк (Нaik) – «страна Айка».

______________________________________________________________________________
Раскопки подтверждают, что нынешняя территория Армении была заселена ещё с древних времён. На сегодняшний  день на всей территории Республики Армения (29.8 тыс. кв. км), составляющей менее одной десятой части исторической  Армении, сохранилось более 25 тысяч памятников: древние
пещеры, городища, крепости, языческие храмы, христианские
церкви, редчайшие фрески, каналы, хачкары.
Люди справедливо называют Армению и Ереван «музеем
под открытым небом». Древнейшими поселениями Еревана являются Шенгавит, Арин-берд, Кармир блур, Цицернакаберд.
В 782 г. до н. э. Аргишти I, царь Ванского царства, решил создать на Красном холме крепость Эребуни как стратегический
объект для закрепления урартов в Араратской долине, оставив
дату основания города на стеле из камня. В Шенгавите во время
раскопок было обнаружено множество предметов, относящихся
к культуре IV-II тысячелетия до н.э.: бронзовые и каменные
орудия, наконечники, золотые и серебряные украшения, а на
территории Цицернакаберда – гробницы, керамические и дру-
гие драгоценные изделия. В древнейших поселениях столицы
обнаружены плавильни, разные сорта пшеницы, косточки винограда и т.д.
Уже в III-II тысячелетии до н.э. на Армянском нагорье плавили железо, обрабатывали металлы, приручили лошадь, создали первый в мире иероглифический алфавит («еркатагир» – письмо железного века).
В центре Армении расположена Араратская долина – колыбель культурной, экономической и политической жизни как  армянского народа, так и всей мировой цивилизации в целом.

_______________________________________________________________
По всей стране разбросаны бесчисленные памятники дохристианской эпохи: античный храм Гарни (III-II вв. до н.э.), развалины урартских городов, а также древних армянских столиц – Двина, Армавира, Арташата, историко-археологический музей-заповедник Мецамор с хорошо сохранившейся системой медеплавилен (III-II тысячелетие до н.э.). Недалеко от города
Сисиан находится самая древняя на земле Караунджская обсерватория (Зорац карер), которой около 7500 лет. Армения была первой страной, которая в 301 г. приняла христианство как государственную религию. Наша земля богата и памятниками  христианской архитектуры: базиличная церковь в Апаране (IV
в.), крестово-купольный миниатюрный храм Кармравор (VII в.)
в Аштараке, комплекс Мармашен (X-XI вв.), монастырские ансамбли Севана (IX в.), Санаина, Ахпата, пещерный монастырь Гегард (IV-XIII вв.) в ущелье реки Гарни. Недалеко от Гориса  находится жемчужина средневековой армянской архитектуры  – монастырь Татев (IX в.) со средневековым университетом
(XIV-XV вв.). Известный храм VII века Звартноц (храм «Бдящих сил», т.е. ангелов) был разрушен землетрясением. Сегодня  территория Звартноца – это археологический заповедник и музей, в котором можно увидеть модели-варианты реконструкции  храма, многочисленные скульптурные фрагменты. Недалеко  от Звартноца находится город Эчмиадзин, прежнее название
которого – Вагаршапат. Согласно легенде, первому патриарху   Григору Лусаворичу (Просветителю) приснилось, как единорожденный, т.е. Христос, сошёл с неба с огненным молотом в  руках и указал место для постройки собора. На этом месте в  303 г., где ранее находился древний языческий храм, и была заложена церковь, названная «Эчмиадзином», что по-армянски
означает «место сошествия единорожденного»

Путешествие по Армении смело можно назвать паломничеством по святым местам: обителям, монастырям, храмам. Великий английский поэт Байрон писал: «На всём земном шаре
нет другой страны, которая была бы так насыщена чудесами, как земля армян…»
плавить железо – հալեցնել երկաթը
обрабатывать металл – մշակել մետաղը
плавильня – մետաղաձուլարան
иероглифический алфавит – մեհենագրային այբուբեն
наконечник – ծայրակալ, ծայրադիր
обитель – վանք, մենաստան
монастырь – մենաստան
храм – վանք
сошествие – գալուստ, էջք
насыщать – հագեցնել
стратегия – ռազմավարություն
фреска – որմնանկար